Dollar kursi 40 yilda: rubldan so‘mgacha, 1985–2026

Bugun dollar kursini so‘m bilan o‘lchaymiz. 1985-yilda esa O‘zbekistonda rubl muomalada edi, 1993–1994-yillarda qisqa muddat davomida so‘m-kupon amal qildi, 1994-yil iyulidan buyon esa milliy valyutamiz — so‘m muomalada. Quyida SSSR Davlat banki, Rossiya Markaziy banki va O‘zbekiston Markaziy bankining rasmiy kurslari asosida bu qirq yillik yo‘lni bitta grafikda ko‘rsatamiz.

Qirq yil bitta grafikda

Kurs 1985-yildan buyon bir necha marta «nol qo‘shdi», shuning uchun grafik logarifmik shkalada chizilgan: har bir gorizontal chiziqning qiymati oldingisidan 10 barobar katta. Sichqonchani grafik ustida harakatlantiring yoki pastdagi surgichni suring: tanlangan yilning kursi o‘sha davr pulida va bugungi so‘mda ko‘rinadi.

Sovet rubli: kurs bor edi, erkin dollar yo‘q edi

1985-yilda SSSR Davlat banki 1 dollar kursini o‘rtacha 0,835 rubl, ya’ni taxminan 84 kopeyka qilib belgilagan. 1991-yilgacha rasmiy kurs 58–70 kopeyka atrofida turdi. Ammo bu bozor kursi emas edi: fuqarolar dollarni erkin sotib ololmasdi. 1989-yil 1-noyabrdan turistlar uchun 6,26 rubllik alohida kurs, 1990-yil 1-noyabrdan esa 1,80 rubllik tijorat kursi joriy etildi.

Taqqoslash uchun: 1985-yilda O‘zbekiston SSRda ishchi va xizmatchilarning o‘rtacha oylik ish haqi 164,2 rubl, SSSR bo‘yicha 190,1 rubl bo‘lgan.

O‘tish davri: rubl zonasidan milliy valyutagacha

1992-yilda O‘zbekiston hali rubl zonasida edi. Rossiya Markaziy banki o‘sha yil 1-iyulda birinchi rasmiy kursni 125,26 rubl qilib belgiladi, yil oxirida esa 1 dollar 414,50 rubl turdi. 1993-yilda o‘rtacha kurs 991,67 rublga yetdi. Rubl zonasidagi bu giperinflyatsiya O‘zbekistonni o‘z milliy valyutasini joriy etishga undadi.

1993-yil 15-noyabrda so‘m-kupon muomalaga kiritildi, 1994-yil 1-yanvardan SSSR banknotlari muomaladan chiqarildi. 1994-yil 1-iyulda esa milliy valyuta — so‘m joriy etildi: 1 so‘m = 1 000 so‘m-kupon. Birinchi kuni Markaziy bank 1 dollar kursini 7 so‘m qilib belgiladi, dekabrda kurs 25 so‘m edi.

Milliy valyutaning dastlabki yillari

So‘mning birinchi yillarida kurs tez o‘zgardi: 1995-yilda yillik o‘rtacha 29,77 so‘m, 2000-yilda 236,61 so‘m. 2001–2002-yillarda bir nechta kurs parallel amal qilgan; bu maqolada faqat rasmiy kurs olingan. 2003-yil oktabrida O‘zbekiston joriy operatsiyalar bo‘yicha so‘mning konvertatsiyasini ta’minladi va shundan keyin kurs ancha barqarorlashdi: 2004-yildan 2012-yilgacha o‘rtacha kurs 1 021 so‘mdan 1 890 so‘mgacha bosqichma-bosqich o‘zgardi.

So‘nggi 10 yil: islohot va mustahkamlanish

Pastdagi diagramma ekranda qotib turadi: sahifani aylantirgan sari so‘nggi o‘n yilning har bir davri alohida ajralib ko‘rinadi. Bu yerda har bir yil uchun yanvar oyi boshidagi rasmiy kurs olingan.

Yevro va rubl

Yevro kursi ham shu yo‘ldan yurdi: 2016-yil boshidagi 3 074 so‘mdan 2026-yil boshida 14 162 so‘mga yetdi. Rubl kursi esa Rossiya iqtisodiyotidagi tebranishlar tufayli ancha notekis o‘zgardi: masalan, 2022-yil mart boshida 1 rubl 108,6 so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2026-yil boshida 155,2 so‘mga teng bo‘ldi.

Vaqt mashinasi: bugungi dollar 1985-yilda

Cho‘ntagingizdagi dollarni 1985-yilga olib bordingiz, deylik. Kalkulyator o‘sha pulga AQShda nimalarni sotib olish mumkin bo‘lganini va bugun shu pulga qancha olishingizni ko‘rsatadi. Narxlar AQSh Mehnat statistikasi byurosining o‘rtacha narxlari asosida olingan: 1985-yil uchun yillik o‘rtacha, bugungi narxlar uchun 2026-yil sentabridagi narxlar olingan.

Bu nimani anglatadi?

Qirq yillik grafikdagi eng tik qism 1992–1994-yillarga, ya’ni rubl zonasidagi giperinflyatsiya davriga to‘g‘ri keladi. Milliy valyuta joriy etilgach, kurs o‘zgarishi sekinlashdi, 2017-yilgi valyuta islohoti esa rasmiy va bozor kursi o‘rtasidagi farqni bartaraf etdi. 2026-yilda so‘mning mustahkamlanishi kurs doim bir yo‘nalishda o‘zgarmasligini ko‘rsatadi: bu import qiluvchilar va valyutada qarzi bo‘lganlar uchun yengillik, jamg‘armasini so‘mda saqlayotganlar uchun esa ishonch belgisi.

Ma’lumotlar haqida: 1985–1991-yillar uchun SSSR Davlat banki rasmiy kotirovkalarining yillik o‘rtachasi (Rossiya Markaziy banki arxivi), 1992–1993-yillar uchun Rossiya Markaziy banki kursi, 1994-yildan O‘zbekiston Markaziy banki rasmiy kursi olingan. Yillik o‘rtachalar 1995–2000 va 2013–2025-yillarda Jahon banki ma’lumoti (PA.NUS.FCRF), 2001–2012-yillarda Markaziy bank arxividagi haftalik kurslar o‘rtachasi. Turli pullarni bitta shkalaga keltirish uchun 1 so‘m = 1 000 so‘m-kupon = 1 000 rubl nisbati qo‘llangan. Sovet davridagi rasmiy kurs bozor kursi emas edi. So‘nggi yil ko‘rsatkichlari dastlabki bo‘lishi mumkin.