2027-yilda soliqlar: omonat foizlariga soliq va keshbek nima bo‘ladi?

Takliflar qayerdan chiqdi?

Takliflar muallifi — Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Fiskal tahlil instituti. Keshbek bo‘yicha tahlilni institut 2026-yil 8-iyulda e’lon qilgan, qolgan takliflar esa 30-iyuldagi «Fiskal muloqot» tadbirida taqdim etilgan. Institutning vazifasi — soliq siyosati bo‘yicha tahlil va variantlar tayyorlash. Yakuniy qarorni hukumat va parlament qabul qiladi.

28-oktabr holatiga 2027-yilgi davlat byudjeti va Soliq kodeksiga o‘zgartirishlar loyihasi parlamentga kiritilgani yoki e’lon qilingani haqida ochiq manbalarda xabar yo‘q. Shu sababli yuqoridagi takliflarning hammasi hozircha tahliliy taklif bo‘lib qolmoqda. Byudjetni tuzish qoidalariga ko‘ra, Vazirlar Mahkamasi loyihani qoida tariqasida joriy yilning 15-oktabrigacha Qonunchilik palatasiga kiritadi, ammo amalda bu muddat siljiydi. Masalan, 2025-yilgi byudjet loyihasi 2024-yil 29-oktabrda e’lon qilingan, 2026-yilgisi esa 2025-yil 28-noyabrda e’lon qilinib, 3-dekabrda Qonunchilik palatasida birinchi o‘qishdan o‘tgan.

Omonat foizlariga soliq: qancha to‘lanadi?

Hozir jismoniy shaxslarning bank omonatlaridan oladigan foizlari Soliq kodeksiga ko‘ra daromad solig‘idan ozod. Bu imtiyoz 1998-yildan beri amal qiladi. Ayni paytda dividendlarga 5 foiz soliq solinadi. Institut omonat foizlarini ham xuddi shu stavkada soliqqa tortishni taklif qildi. Uning hisobiga ko‘ra, 170,2 trillion so‘mlik omonatlar va o‘rtacha 16 foizlik stavkada bu byudjetga yiliga qariyb 1,4 trillion so‘m qo‘shimcha daromad keltiradi.

Bu omonat egasi uchun qancha bo‘lishini oddiy misolda ko‘ramiz:

16,6 foiz — 2026-yil iyunida bir yilgacha muddatli so‘mdagi omonatlarning o‘rtacha tortilgan stavkasi, 16 foiz — institut hisob-kitobida olingan stavka. Soliq foiz daromadining yigirmadan bir qismini oladi: 16,6 foizlik stavka amalda 15,77 foizga, 20 foizlik stavka 19 foizga tushadi. Omonatning asosiy summasi soliqqa tortilmaydi.

Markaziy bank bu taklifga ehtiyotkor munosabat bildirdi. Regulyator omonatlarga soliq solish g‘oyasi uning rasmiy tashabbusi emasligini va bunday rasmiy taklif kiritilmaganini ta’kidladi. Markaziy bank rasmiy taklif kelsa, uning bank tizimining resurs bazasi, kredit narxi va omonatchilar manfaatlariga ta’sirini har tomonlama o‘rganishini ma’lum qildi.

Xorij tajribasi turlicha. Qozog‘istonda 10 foizlik soliq faqat xorijiy banklardagi omonatlarga solinadi, mahalliy banklardagi omonatlar esa soliqdan ozod. Ozarbayjonda imtiyozlar bilan 10 foiz, Germaniyada esa yillik 1 000 yevrodan oshgan daromadga qariyb 26 foiz soliq qo‘llanadi.

Keshbek bekor qilinadimi?

Hozir xaridorlar onlayn kassa chekida ko‘rsatilgan QQSning bir qismini — xarid summasining 1 foizini — keshbek sifatida qaytarib oladi. Tizim yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va savdoda chek berishni odatga aylantirish uchun joriy etilgan. Fiskal tahlil instituti ma’lumotiga ko‘ra, keshbek xarajati tez o‘smoqda:

Institut fikricha, keshbek o‘z vazifasini bajarib bo‘ldi: chek berish keng tarqaldi, xarajat esa yildan yilga oshmoqda. Shu sababli ommaviy 1 foizlik keshbekni bekor qilish va o‘rniga umumiy ovqatlanish va kichik chakana savdo kabi soliq xavfi yuqori sohalarda xarajati yiliga 100 milliard so‘mgacha bo‘lgan manzilli lotereyalarni joriy etish taklif qilindi. Institut bahosiga ko‘ra, bu 2027-yilda byudjetga 2,1 trillion so‘mdan ortiq samara beradi.

Ammo Soliq qo‘mitasi 7-iyulda keshbek tizimi bekor qilinmasligini, aksincha, suiiste’mollarning oldini olish uchun nazorat kuchaytirilishini ma’lum qilgan edi. Shuning uchun yakuniy qaror byudjet loyihasida aniq bo‘ladi.

Kam ta’minlangan oilalar uchun alohida tizim saqlanadi: Ijtimoiy himoya yagona reyestridagi fuqarolarga ayrim zarur oziq-ovqat mahsulotlari, dori vositalari va tibbiy xizmatlar xaridi uchun 1 foiz o‘rniga 12 foiz QQS qaytariladi. 2026-yilning birinchi yarmida 651,3 ming kishiga 179,2 milliard so‘m qaytarilgan.

Yana qanday takliflar bor?

Institut boshqa bir qator o‘zgarishlarni ham taklif qildi:

• Banklar va mobil aloqa operatorlari uchun foyda solig‘i. Hozirgi 20 foizlik stavkani boshqa sohalar kabi 15 foizga tushirish. Bu imtiyoz polietilen granula ishlab chiqaruvchilari, bozorlar va savdo markazlariga ham tatbiq etilishi taklif qilingan. Institut byudjet yo‘qotishini 859 milliard so‘m deb baholagan va uni moliyaviy xizmatlarning aniq komissiyasi bor qismiga QQS solish orqali qoplashni taklif qilgan. Foiz va marja operatsiyalari QQSdan tashqarida qoladi.
• Progressiv daromad solig‘i. 2019-yildan amaldagi yagona 12 foizlik stavka o‘rniga o‘rta muddatda daromad oshgani sari stavka ham oshadigan tizimga o‘tishni ko‘rib chiqish. Aniq shkala va muddat hali taklif qilinmagan.
• Alkogol aksizi. 2027-yildan kuchli ichimliklar uchun mahalliy va import mahsulotlarga litriga yagona 70 ming so‘m aksiz taklif qilingan. Hozir mahalliy aroq va konyak uchun umumiy yuk 63 ming so‘m.
• Indeksatsiya. Qat’iy summada belgilangan soliq va to‘lovlarni har yili prognoz qilinayotgan inflyatsiya darajasiga, ya’ni qariyb 5–6 foizga indeksatsiya qilish.

Hozir qanday stavkalar amal qilmoqda?

2026-yilda asosiy soliq stavkalari o‘zgarmagan:

• jismoniy shaxslar daromad solig‘i — 12 foiz;
• qo‘shilgan qiymat solig‘i — 12 foiz;
• foyda solig‘i — 15 foiz (banklar va mobil operatorlar uchun 20 foiz);
• aylanma solig‘i — 4 foiz.

2026-yil 1-iyundan aylanma solig‘ini qo‘llash chegarasi, ya’ni QQS to‘lovchisi bo‘lish majburiyati yuzaga keladigan daromad chegarasi 1 milliard so‘mdan 12 000 bazaviy hisoblash miqdoriga, ya’ni qariyb 4,9 milliard so‘mga oshirildi. Shuningdek, Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil 26-maydagi farmoni bilan savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi tadbirkorlar uchun ixtiyoriy soddalashtirilgan 6 foizlik QQS tartibi joriy etildi.

Bu oila va biznes uchun nimani anglatadi?

Hozircha hech qanday o‘zgarish kuchga kirmagan, shuning uchun shoshilinch qaror qabul qilishga asos yo‘q. Ammo bir nechta xulosa chiqarish mumkin:

• Omonat egalari uchun. Taklif qabul qilinsa ham, soliq faqat foiz daromadiga solinadi va uning 5 foizini tashkil etadi. Sentabrda yillik inflyatsiya 6,4 foiz bo‘ldi, soliqdan keyingi 15,77 foizlik daromad esa undan ancha yuqori. Shuning uchun omonat jamg‘armani himoya qilish vositasi bo‘lib qoladi.
• Xaridorlar uchun. Keshbek bo‘yicha yakuniy qaror byudjet loyihasida ma’lum bo‘ladi. Ijtimoiy reyestrdagi oilalar uchun QQS qaytarish saqlanadi.
• Banklar va telekom uchun. Foyda solig‘ining 15 foizga tushishi ularning investitsiya imkoniyatini kengaytirishi mumkin, ammo bank xizmatlariga QQS solinsa, mijozlar uchun komissiyalar qimmatlashishi mumkin.

Soliq siyosatini tahlil qilib, variantlarni ochiq muhokamaga qo‘yish — qarorlarni oldindan tayyorlash va jamoatchilik fikrini hisobga olishning yaxshi amaliyoti. 2027-yilgi byudjet loyihasi e’lon qilingach, qaysi takliflar qabul qilinganini alohida maqolada yoritamiz.