Rubioning Samarqandga tashrifi: 12 milliard dollarlik 54 kelishuv nimalardan iborat?

Tashrif qanday o‘tdi?

Davlat departamenti ma’lumotiga ko‘ra, Rubio 17–22-oktabr kunlari Samarqand, Mumbay va Jamnagarga safar qildi. Samarqanddagi asosiy kun 19-oktabr bo‘ldi. Shu kuni to‘rtta yirik tadbir o‘tdi:

• «C5+1» vazirlar uchrashuvi. «C5+1» — Markaziy Osiyoning besh davlati va AQShning muloqot formati. Bu safar formatda tashqi ishlar vazirlari yig‘ildi. Prezident Mirziyoyev Rubio bilan uchrashuvda eslatganidek, bu formatga 11 yil oldin aynan Samarqandda asos solingan.
• Kengaytirilgan strategik sheriklik muloqoti. Muloqot shu kuni yo‘lga qo‘yildi, uning birinchi yig‘ilishi yakunida bir qator hujjatlar imzolandi. Davlat departamenti xabariga ko‘ra, Rubio ishtirokida O‘zbekiston tashqi ishlar vaziri Baxtiyor Saidov koinotni tinch maqsadlarda o‘zlashtirish bo‘yicha «Artemida» bitimlarini imzoladi. Shu bilan O‘zbekiston bitimlarga qo‘shilgan 77-davlatga aylandi. Rubio O‘zbekistonning AQSh fuqaro atom texnologiyalariga qiziqishini olqishladi. Tomonlar muhim minerallar bo‘yicha hamkorlikni chuqurlashtirishga kelishdi.
• Prezident Mirziyoyev bilan uchrashuv. Prezident Shavkat Mirziyoyev Rubioni qabul qildi. President.uz xabariga ko‘ra, yil boshidan buyon ikki mamlakat o‘rtasidagi tovar ayirboshlash 35 foizga oshgan. Prezident Mirziyoyev Rubioni «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan, AQSh Prezidentining Janubiy va Markaziy Osiyo bo‘yicha maxsus vakili Serjio Gorni «Do‘stlik» ordeni bilan taqdirladi.
• Amerika–O‘zbekiston ishbilarmonlik va investitsiya kengashining ikkinchi yig‘ilishi. Kengashga Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva va Serjio Gor hamraislik qiladi. 12 milliard dollarlik to‘plam aynan shu yerda e’lon qilindi.

Delegatsiya: 200-mi, 300-mi?

Davlat departamenti tashrif yakunida Rubio 200 dan ortiq biznes rahbaridan iborat tijorat delegatsiyasini boshlab kelganini yozdi. Rubio kengashdagi nutqida ham AQShdan 200 dan ortiq biznes rahbari kelganini aytdi. Registondagi matbuot bayonotida esa qariyb 300 ta Amerika kompaniyasi haqida gapirdi.

O‘zbekiston Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi biznes dasturida jami 400 dan ortiq kompaniya qatnashganini ma’lum qildi: 100 dan ortig‘i AQShdan, 100 ga yaqini boshqa Markaziy Osiyo davlatlaridan, 200 ga yaqini O‘zbekistondan. Saida Mirziyoyevaning kengashda aytishicha, iyun oyida Toshkentga 200 ga yaqin Amerika kompaniyasi kelgan, endi Rubio bilan yana yuzta kompaniya keldi.

Raqamlar orasidagi farq nima hisoblanganiga bog‘liq: kompaniya rahbarlarimi, kompaniyalarmi yoki barcha ishtirokchilarmi.

54 kelishuv: kim nima bo‘yicha kelishdi?

Vazirlik to‘plamdagi kompaniya va sohalarni nomlab berdi, lekin har bir kelishuvning qiymati va holatini e’lon qilmadi. Quyidagi jadval rasmiy xabarlar va xalqaro nashrlar ma’lumotlari asosida tuzilgan.

Ayrim yo‘nalishlar bo‘yicha batafsilroq ma’lumot bor:

• Wabtec. Prezident Mirziyoyev kompaniya rahbari Rafael Santana bilan uchrashuvda temir yo‘l infratuzilmasi va tranzit salohiyati rivojlanayotganini hisobga olib, lokomotivlar parkini yangilashni muhokama qildi. Lokomotivlarni AQSh moliya institutlari ishtirokida yetkazib berish va konchilik korxonalarining karyer texnikasi uchun servis markazi ochish ham ko‘rib chiqildi.
• Muhim minerallar. American Resources va ReElement Technologies 19-oktabr kuni O‘zbekiston texnologik metallar kombinati va Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi bilan to‘rt tomonlama kelishuv imzoladi. Hujjat 2025-yil noyabridagi memorandumning davomidir. Kompaniyalarning 21-oktabrdagi press-relizida aytilishicha, ReElement o‘zbek volframidan yuqori tozalikdagi oksid olgan. Endi uning AQShdagi qurilmalarida tijoriy namoyish, O‘zbekistonning o‘zida qayta ishlash uchun esa dastlabki muhandislik va iqtisodiy hisob-kitoblar o‘tkaziladi. Xarid hajmi, narx va sarmoya miqdori oshkor qilinmagan. Traxys esa Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi bilan qidiruv, qazib olish va chuqur qayta ishlash bo‘yicha kelishuv imzoladi. Kompaniya o‘tgan yili Toshkentda Markaziy Osiyodagi ilk mintaqaviy ofisini ochgan.
• Moliya. Prezident Mirziyoyev Franklin Templeton rahbari Jenni Jonson bilan uchrashdi. Uchrashuvda O‘zbekiston Milliy investitsiya jamg‘armasi aksiyalarining London va Toshkent birjalariga joylashtirilgani tilga olindi: bu mamlakat tarixidagi ilk xalqaro IPO (aksiyalarni birjada ommaga ilk bor sotish) bo‘ldi. Qariyb 700 million dollar jalb qilingan, talab taklifdan to‘rt baravardan ko‘proq oshgan. Yirik kompaniyalarni IPO’ga tayyorlash va Franklin Templeton’ning Toshkent xalqaro moliya markazi faoliyatida ishtirok etishi ham muhokama qilindi. Vazir o‘rinbosari Shohrux G‘ulomovning aytishicha, Citigroup o‘zbek banklari bilan loyihalarni moliyalashtirish bo‘yicha muzokara olib bormoqda.

Kengash yakunida tomonlar transport, kimyo sanoati, geologiya va moliya sohalaridagi hujjatlarni almashdi. Prezident Mirziyoyevning aytishicha, to‘plamni tayyorlashda O‘zbekistonning 45 ta vazirlik va idora qatnashgan, har bir Amerika kompaniyasiga davlat organi yoki o‘zbek kompaniyasidan aniq hamkor biriktirilgan.

AQSh tomoni nima deydi?

Davlat departamenti e’lon qilgan nutq va bayonotlarda Amerika tomoni hamkorlikka boshqacha urg‘u beradi.

Rubio: «Bu oxiri emas, bu boshlanish». Rubio Registonda jurnalistlarga aniq kelishuvlar e’lon qilinishini aytib, ularni poydevor deb atadi: «Bu oxiri emas, bu boshlanish». Kengashdagi nutqida AQSh uzoq vaqt inqirozlar bilan band bo‘lib, Markaziy Osiyodagi imkoniyatlarga yetarli e’tibor bermaganini tan oldi. U O‘zbekistonning o‘sishini raqamlar bilan ko‘rsatdi: o‘tgan yili aeroportlar 15,5 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan, bu avvalgi yilga nisbatan 15 foiz ko‘p; yuk tashish 12 foiz oshib, 98,2 ming tonnaga yetgan. Jurnalistlarga esa u yalpi ichki mahsulot yiliga qariyb 8 foiz o‘sayotganini va Mayamidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri reys bo‘yicha muzokaralar borayotganini aytdi.

Rubio hamkorlikning allaqachon ishlayotgan yo‘nalishlarini sanadi:

• Minerallar: Kolorado konchilik maktabi bilan O‘zbekistonning qazib olish va qayta ishlash salohiyatini modernizatsiya qilish;
• Aviatsiya: Boeing va GE Aerospace dvigatel, ehtiyot qism va o‘qitish bilan ta’minlaydi, o‘tgan yili «O‘zbekiston havo yo‘llari» Boeing’dan 22 ta 787 Dreamliner sotib olgan;
• Fan va texnologiya: Texas universiteti (Dallas) va Samarqand kvant markazi hamkorligi, IT Park’dagi dasturchilar uchun Amerika chiplari va sun’iy intellekt modellari;
• Energetika: kichik modulli reaktorlar, elektr tarmog‘i va gaz taqsimoti tizimini modernizatsiya qilish.

O‘zbek sarmoyasi AQShda. Rubio hamkorlik ikki tomonlama ekanini AKFA Group misolida ko‘rsatdi. Kompaniya Kentukki shtatining Bouling-Grin shahriga 80 million dollar kiritmoqda. Rubioning so‘zlariga ko‘ra, bu AQShdagi birinchi o‘zbek ishlab chiqarish korxonasi bo‘ladi.

Gor: uchta yo‘nalish. Kengash hamraisi Serjio Gor uning uchta ustuvor yo‘nalishini sanab o‘tdi: mintaqani jahon bozorlariga ulaydigan infratuzilma, muhim minerallar va yangi tarmoqlar, jumladan aerokosmik soha va sun’iy intellekt. Uning so‘zlariga ko‘ra, AQSh hamkorlikni suverenitetni hurmat qiladigan shartlarda taklif qiladi, ba’zi hamkorlar esa «shartlari noaniq kreditlar» bilan keladi. Gor biror davlat nomini tilga olmadi.

Xitoy haqida savol. Jurnalistlar Xitoyning mintaqadagi ta’siri haqida so‘raganda, Rubio javob berdi: AQSh faqat adolatli raqobat istaydi va hech kimga boshqa davlat bilan ishlashni to‘xtatishni aytmaydi. Rubioning aytishicha, O‘zbekiston hamma bilan do‘st bo‘lishni xohlashini ochiq aytgan.

G20 taklifi. Rubio O‘zbekiston yil oxirida AQShda o‘tadigan G20 sammitiga kuzatuvchi sifatida taklif qilinganini eslatdi. Prezident Mirziyoyev esa Rubio bilan uchrashuv oldidan AQSh Prezidenti Donald Tramp bilan Mayamida uchrashishni kutayotganini aytdi.

Qanday iqtisodiy imkoniyatlar ochilmoqda?

Prezident Mirziyoyev kengashdagi nutqida hamkorlikning eng istiqbolli yo‘nalishlarini sanab o‘tdi:

• muhim minerallarni o‘zlashtirish va chuqur qayta ishlab, yuqori texnologik mahsulot chiqarish;
• zamonaviy va barqaror energetika;
• ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari;
• sanoat, qishloq xo‘jaligi, ta’lim va davlat boshqaruvida sun’iy intellekt va raqamli yechimlar;
• ta’lim va kadrlar tayyorlash.

U kengash ishi uchun uchta ustuvor vazifani ham belgiladi:

1. Amerika investorlari uchun tushunarli va oldindan taxmin qilsa bo‘ladigan shart-sharoit. Bunda «Plug and Play» («ulab, ishlataver») tamoyiliga o‘tilmoqda: investorga yer, infratuzilma, ruxsatnomalar va hujjatlar masalasi hal qilingan tayyor loyiha taklif etiladi. O‘zbek tadbirkorlari hamkor sifatida xatarning bir qismini o‘z zimmasiga olishi mumkin. Yangi tashkil etilgan To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar jamg‘armasi ham bunday loyihalarda qatnashadi.
2. Yangi tarmoqlar va yirik markazlar. Iqtisodiyotning yangi tarmoqlari hamda sanoat va texnologiyalar rivojiga xizmat qiladigan yirik markazlarni birgalikda shakllantirish.
3. Kengashni uzoq muddatli sheriklikning strategik mexanizmiga aylantirish. Buning uchun 2035-yilgacha mo‘ljallangan savdo-investitsiya va texnologik hamkorlik dasturi ishlab chiqiladi.

Muhim minerallar to‘plamdagi asosiy yo‘nalishlardan biridir. Rubio ta’kidlaganidek, butun dunyoning biror narsa bo‘yicha 100 foiz bitta manbaga qaram bo‘lishi oqilona emas. Shu sababli muhim minerallar ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish global ustuvorlikka aylangan. O‘zbekiston uchun xomashyoni qazib sotishdan ko‘ra uni mamlakat ichida qayta ishlash qo‘shimcha qiymat va yangi ish o‘rinlarini anglatadi.

«C5+1»: mintaqa darajasida nima kelishildi?

Markaziy Osiyoning besh davlati va AQSh «C5+1: tarixiy sheriklik, farovon kelajak» nomli qo‘shma bayonot qabul qildi. Unda quyidagilar qo‘llab-quvvatlandi:

• mintaqada minerallarni qazib olish va qayta ishlashni kengaytirish;
• geologik ma’lumotlar bo‘yicha tajriba almashish;
• Transkaspiy savdo yo‘lini (Markaziy Osiyoni Kaspiy dengizi orqali Janubiy Kavkaz va Yevropaga bog‘laydigan yo‘lak) va uning infratuzilmasini rivojlantirish;
• mintaqaviy iqtisodiy integratsiya.

Bayonotda Markaziy Osiyo kompaniyalarining AQSh bozoriga sarmoya kiritishi va u yerda ishlashi uchun imkoniyatlarni kengaytirish niyati ham qayd etilgan. Rubio Euronews savollariga javob berib, muhim minerallarni O‘zbekiston bilan hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishi deb atadi.

Hujjatda asosan umumiy maqsadlar belgilangan: aniq moliyalashtirish summalari, loyiha nomlari yoki muddatlar ko‘rsatilmagan. To‘liq matni Davlat departamenti saytida e’lon qilingan.

12 milliard: nimani anglatadi va nimani anglatmaydi?

President.uz’dagi rasmiy xabarda bu summa «kelishuv va istiqbolli tashabbuslar» to‘plami deb atalgan. Demak, uning bir qismi imzolangan hujjat, bir qismi esa hali muzokara yoki reja bosqichida. Daryo ham to‘plam qiymatini kelishuvlar amalga oshirilgan taqdirdagi summa sifatida berdi.

Euronews xabariga ko‘ra, ayrim yo‘nalishlar hali muzokara bosqichida: Wabtec bilan lokomotivlar yetkazib berish, Citigroup bilan esa o‘zbek banklari loyihalarini moliyalashtirish muhokama qilinmoqda.

Prezident Mirziyoyev kengashdagi nutqida ishning asosiy mezoni aniq natija bo‘lishi kerakligini ta’kidladi: yangi korxonalar, ish o‘rinlari va ikki mamlakat aholisining farovonligi.

Yana bir ochiq masala AQSh qonunchiligi bilan bog‘liq. Sovuq urush davridan qolgan Jekson–Venik tuzatishi O‘zbekistonga nisbatan hamon rasman amal qiladi. Bu tuzatish AQShning ayrim davlatlar bilan savdo imtiyozlarini o‘sha davlat fuqarolarining erkin emigratsiya qilish huquqiga bog‘laydi. Bu haqdagi savolga Rubio «Kongressdan so‘rang» deb javob berdi: uning aytishicha, ma’muriyat tuzatishni bekor qilishni so‘ragan, lekin Kongress bu masalaga hali yetib bormagan. Saida Mirziyoyeva esa tuzatish bekor qilinsa, ertasi kuni ertalaboq kengash ishga tayyor bo‘lishini aytdi.

Keyingi qadamlar

Prezident Mirziyoyev 54 ta kelishuvni amalga oshirish uchun kompleks harakatlar dasturi ishlab chiqilishini aytdi, lekin dastur hali e’lon qilinmagan. Saida Mirziyoyeva Amerika kompaniyalarini kengashga nafaqat takliflar, balki duch kelayotgan amaliy to‘siqlar bilan ham murojaat qilishga chaqirdi.

Tadbirkor uchun asosiy savol: e’lon qilingan loyihalardan qanchasi yaqin bir-ikki yilda moliyalashtirilib, zavod, lokomotiv yoki ish o‘rniga aylanadi? Agar harakatlar dasturida har bir loyihaning holati, summasi va muddati ko‘rsatilsa, bu savolga javob topiladi.

Ko‘p beriladigan savollar

Marko Rubio Samarqandga qachon keldi?

Davlat departamenti ma’lumotiga ko‘ra, Rubioning Samarqand va Hindistonga safari 17–22-oktabr kunlari bo‘ldi. Samarqanddagi asosiy uchrashuvlar, jumladan «C5+1» vazirlar uchrashuvi va Amerika–O‘zbekiston ishbilarmonlik va investitsiya kengashining yig‘ilishi 19-oktabr kuni o‘tdi.

12 milliard dollarlik kelishuvlar imzolanib bo‘lganmi?

To‘liq emas. To‘plam «kelishuvlar va istiqbolli tashabbuslar»dan iborat. Ularning qaysi biri aniq shartnoma, qaysi biri memorandum yoki niyat ekani hali e’lon qilinmagan.

Bu kelishuvlar O‘zbekistonga nima beradi?

Asosan uch narsa: muhim minerallarni mamlakat ichida qayta ishlash uchun texnologiya; transport va infratuzilma uchun uskuna va moliya; o‘zbek kompaniyalarining xalqaro kapital bozoriga chiqish imkoniyati.