O‘zbekistondagi AES qayerda qurilmoqda?

AES aynan qayerda joylashgan?

Stansiya Jizzax viloyatining Forish tumanida, Tuzkon ko‘li bo‘yida qurilmoqda. Tuzkon Aydarko‘l va Arnasoy bilan birga yagona ko‘llar tizimini tashkil etadi. Butun kompleks, jumladan, xizmat ko‘rsatish binolari uchun 525 gektar yer ajratilgan.

Joy tanlash bir necha bosqichda kechgan. 2018-yil avgustidan 2019-yil martigacha mutaxassislar yettita maydonni o‘rgangan: to‘rttasi Navoiy va Buxoro viloyatlarida, uchtasi Jizzaxda edi. Muhandislik izlanishlari, texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar va xalqaro ekspertlar xulosasidan keyin O‘zbekiston atom energiyasini rivojlantirish agentligi (Uzatom) 2019-yil 31-mayda Tuzkon yaqinidagi maydonni tanlaganini e’lon qildi.

Maydonni Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik (AEXA) ham baholagan. 2023-yil yanvarida uning SEED missiyasi maydonni o‘rganish jarayonini xolis va xavfsizlikka yo‘naltirilgan deb baholadi.

Suv muammosi qanday hal qilinadi?

AES uchun eng muhim masalalardan biri — reaktorni sovitish uchun suv. O‘zbekistonda suv tanqis bo‘lgani uchun loyihada quruq gradirnyalardan foydalanish tanlangan. Bunday tizim suvni bug‘lantirmasdan, havo yordamida sovitadi va suv sarfini keskin kamaytiradi. AES qurilish direksiyasi rahbari Otabek Amanov loyiha suv resurslariga qaram bo‘lmasligi uchun aynan shu yechim tanlanganini aytgan. Quruq sovitish tizimlari bo‘yicha Uzatom vengriyalik MVM EGI kompaniyasi bilan kelishgan.

Stansiya uchun tashqi infratuzilma ham qurilmoqda: 21 kilometr ichimlik suvi va 120 kilometr texnik suv quvurlari, 388 kilometr elektr uzatish liniyalari, 39,5 kilometr avtomobil yo‘li va 11 kilometr temir yo‘l.

Stansiya qanday reaktorlardan iborat bo‘ladi?

Loyiha bir necha marta o‘zgargan. 2024-yil 27-mayda Rossiya Prezidenti Vladimir Putinning Toshkentga tashrifi chog‘ida oltita RITM-200N reaktoridan iborat, quvvati 330 megavatt bo‘lgan kichik AES qurish bo‘yicha shartnoma imzolangan edi. Bu loyiha Rossiyaning kichik modulli reaktorlar bo‘yicha birinchi eksport buyurtmasi hisoblanadi.

2025-yil sentabrida Moskvada imzolangan qo‘shimcha bitim bilan loyiha kengaytirildi. Endi bitta maydonda umumiy infratuzilma bilan «integratsiyalashgan AES» quriladi:

• ikkita VVER-1000 reaktori, har biri 1 000 megavatt;
• ikkita RITM-200N kichik modulli reaktori, har biri 55 megavatt.

Uzatom direktori Azim Axmedxo‘jayevning aytishicha, bu konfiguratsiya xarajatlarni optimallashtirish maqsadida Prezident Mirziyoyev tashabbusi bilan taklif qilingan. RITM-200N Rossiyaning atom muzyorarlari uchun yaratilgan reaktori asosida ishlab chiqilgan, uning loyihaviy xizmat muddati 60 yil. Bosh pudratchi Rossiyaning «Rosatom» korporatsiyasi tarkibidagi «Atomstroyeksport», subpudratchilardan biri esa O‘zbekistonning Enter Engineering kompaniyasi.

Qurilish qachon boshlandi va qachon tugaydi?

Qurilish bosqichma-bosqich olib borilmoqda:

• 2025-yil oktabr. Kichik reaktor binosi uchun kotlovan qazish boshlandi.
• 2026-yil mart. 23-martda maydondan yadro qurilmalari uchun foydalanishga ruxsatnoma berildi va tayyorlov beton ishlari boshlandi.
• 2026-yil 4-iyun. Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasi birinchi kichik blokni qurish uchun litsenziya berdi. Shu kuni reaktor binosi poydevoriga birinchi beton quyildi. Marosimda Prezident Mirziyoyev va Rossiya Prezidenti Vladimir Putin videoaloqa orqali, AEXA Bosh direktori Rafael Grossi esa maydonning o‘zida ishtirok etdi.
• 2026-yil sentabr. Prezident yig‘ilishida kotlovan to‘liq qazilgani, maydonda 450 ishchi va 100 dan ortiq maxsus texnika ishlayotgani ma’lum qilindi.
• 2026-yil oktabr. «Rosatom» rahbari Aleksey Lixachev Prezident Mirziyoyev bilan uchrashuvda maydondagi ishchilar soni mingdan oshganini va yaqin oylarda kamida ikki baravar ko‘payishini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, katta bloklar qurilishi 2027-yilda boshlanadi.

Ishga tushirish jadvali quyidagicha: birinchi kichik blok 2029-yilda, ikkinchisi taxminan olti oydan keyin, birinchi katta blok 2033-yilda, ikkinchisi 2035-yilda. Uzatom bu muddatlar dastlabki ekanini va yakuniy jadval shartnomada belgilanishini ta’kidlagan. Jadval talabchan: dunyodagi birinchi quruqlikdagi RITM-200N reaktori Rossiyaning Yoqutiston hududida 2027-yilda ishga tushishi kutilmoqda, ya’ni O‘zbekiston bloki undan atigi ikki yil keyin ishlay boshlaydi. Bu O‘zbekistonni yangi texnologiyani ilk qo‘llayotgan davlatlar qatoriga qo‘shadi.

AES qancha turadi va kim moliyalashtiradi?

Uzatom direktori Azim Axmedxo‘jayevga ko‘ra, loyihaning bazaviy narxi 9,5 milliard dollar va bu summa uning yuqori chegarasi sifatida belgilangan. Xuddi shu raqam 2026-yil 2-sentabrdagi Prezident yig‘ilishida ham keltirilgan.

Mablag‘ning 85–90 foizi kredit hisobidan jalb qilinadi. BRIKS davlatlarining Yangi taraqqiyot banki bilan muzokaralar rejalashtirilgan, Rossiyaning imtiyozli eksport krediti ham kutilmoqda. Moliyalashtirish manbalari bo‘yicha yakuniy qaror hali e’lon qilinmagan.

AES qancha elektr beradi?

To‘liq quvvatga chiqqach, stansiya yiliga 17,2 milliard kilovatt-soat elektr ishlab chiqaradi. «Rosatom» hisobiga ko‘ra, bu mamlakat elektr talabining 14 foizigacha bo‘lgan qismini qoplaydi.

Taqqoslash uchun: 2025-yilda O‘zbekistonda 86,7 milliard kilovatt-soat elektr ishlab chiqarilgan, bu oldingi yilga nisbatan 6 foiz ko‘p. 2035-yilga borib talab 121 milliard kilovatt-soatga yetishi kutilmoqda, hukumat esa 2030-yilgacha elektr energiyasining 54 foizini qayta tiklanuvchi manbalardan olishni maqsad qilgan.

Quyosh va shamol stansiyalari ob-havoga bog‘liq, AES esa kecha-kunduz bir xil quvvatda ishlaydi. Shuning uchun atom energiyasi qayta tiklanuvchi manbalarga raqobatchi emas, balki ularning barqaror tayanchi bo‘ladi. Bundan tashqari, elektr ishlab chiqarishda gaz o‘rniga atom ishlatilsa, gaz kimyo sanoati va boshqa tarmoqlar uchun bo‘shaydi.

Xavfsizlik qanday ta’minlanmoqda?

AEXA O‘zbekistonning atom energetikasi infratuzilmasini bir necha bor baholagan. 2021-yildagi INIR missiyasi dasturning hukumat tomonidan kuchli qo‘llab-quvvatlanishini qayd etib, regulyatorni yetarli kadr va mablag‘ bilan ta’minlash hamda xalqaro konvensiyalarga qo‘shilish bo‘yicha tavsiyalar bergan. 2026-yil 22–26-iyunda o‘tgan takroriy missiya esa bu yo‘nalishdagi yutuqlarni ijobiy baholadi: O‘zbekiston yadro xavfsizligi, yadro zarari uchun fuqarolik javobgarligi, avariya haqida erta xabar berish va favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatish bo‘yicha xalqaro konvensiyalarga qo‘shilgan, regulyator esa me’yoriy hujjatlarni ishlab chiqmoqda.

Qurilish litsenziyasi Radiatsiya va yadro xavfsizligi ilmiy-texnik markazining to‘liq ekspertizasidan keyin berilgan, qo‘mita esa qurilish davomida doimiy nazorat olib boradi. Ishlatilgan yadro yoqilg‘isi O‘zbekistonda qolmaydi, u qayta ishlash uchun Rossiyaga olib chiqiladi.

Biznes va Jizzax uchun qanday imkoniyatlar bor?

AES qurilishi faqat energetika loyihasi emas, balki yirik iqtisodiy buyurtma hamdir. Prezident yig‘ilishida berilgan ma’lumotlarga ko‘ra:

• Mahalliy mahsulot. Hozir loyihada mahalliy ulush 21 foiz yoki qariyb 1,9 milliard dollar. Prezident buni yetarli emas deb, uni kamida 30 foizga yetkazishni topshirgan. Qurilish-montaj ishlarining 65 foizini milliy kompaniyalar bajarishi kerak.
• Sanoat zonasi. Forish tumanida 200 gektarlik qurilish materiallari sanoat zonasi tashkil etiladi, unda 15 yo‘nalishda kamida 100 ta qo‘shma korxona joylashtirish ko‘zda tutilgan. Soliq va bojxona imtiyozlari bo‘yicha qaror loyihasi tayyorlanmoqda.
• Ish o‘rinlari. Qurilishda 7 000 mahalliy ishchi va mutaxassis band bo‘lishi rejalashtirilgan.
• Atomchilar shaharchasi. 200 gektarda 33 000 aholiga mo‘ljallangan, qariyb 10 000 xonadonli yangi shaharcha quriladi: maktab, bog‘cha, poliklinika va sport inshootlari bilan.

2026-yil 23-oktabrda «Rosatom» rahbari Aleksey Lixachev loyihada kompetensiyalarning 40 foizigacha qismi mahalliylashtirilishi mumkinligini aytgan. Beton, armatura, sement, metall konstruksiya, kabel, transformator ishlab chiqaruvchilari va logistika kompaniyalari uchun bu uzoq muddatli buyurtma demakdir. Biroq yadro obyektlari uchun mahsulot yetkazib berish qat’iy sifat talablari va maxsus sertifikatlashni talab qiladi, shuning uchun kompaniyalar bunga oldindan tayyorlanishi kerak.

Kadrlar tayyorlash ham boshlangan. Moskva muhandislik-fizika institutining (MIFI) Toshkent filiali 2023-yildan beri 216 nafar bitiruvchi tayyorlagan, ulardan 83 nafari xorijdagi yetakchi oliy o‘quv yurtlarida ta’limni davom ettirmoqda, yana 100 nafar mutaxassis O‘zbekistonning to‘rtta oliy ta’lim muassasasida o‘qimoqda.

Ikkinchi AES ham bo‘ladimi?

Bunday rejalar bor. 2026-yil avgustida Prezident Mirziyoyev Xorazmda ikkinchi AESga tayyorgarlik yaqin vaqtda boshlanishini aytdi. Oktabr oyida Prezident Mirziyoyev uchinchi stansiya bo‘yicha ham rejalar borligini ma’lum qildi, ikkinchi AES yuzasidan esa investorlar bilan muzokaralar rejalashtirildi. Ularning joyi, texnologiyasi va hamkori hali rasman e’lon qilinmagan.

Forishdagi stansiya O‘zbekiston uchun yangi sanoat tarmog‘ining boshlanishidir. Uni o‘z vaqtida, xavfsiz va iloji boricha ko‘proq mahalliy ishtirok bilan qurish keyingi loyihalarning taqdirini ham belgilaydi.