Qatar bilan strategik sheriklik: Doha sarmoyalari qaysi sohalarga yo‘naltiriladi?

Toshkentdagi muzokarada nima kelishildi?

Prezident matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, 26-oktabrdagi uchrashuv amaliy tashrif doirasida o‘tdi. Munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarilgani qayd etildi, rahbarlar oliy darajada erishilgan kelishuvlar qanday bajarilayotganini ko‘rib chiqdi va savdo-iqtisodiy, investitsiya, ijtimoiy hamda gumanitar sohalardagi loyihalarni kengaytirishga kelishib oldi. Shuningdek, mintaqaviy va xalqaro masalalar bo‘yicha fikr almashildi. Tashrif yakunida yangi hujjatlar yoki summalar e’lon qilinmadi.

Xuddi shu kunlarda O‘zbekiston delegatsiyasi Dohada bo‘ldi. Investitsiyalar, sanoat va savdo vaziri Laziz Qudratov boshchiligidagi delegatsiya BMT Savdo va taraqqiyot konferensiyasining (UNCTAD) 9-Jahon investitsiya forumida va hukumatlararo komissiyaning navbatdagi yig‘ilishida qatnashdi. Muzokaralarda Qatar kapitalini «Yangi Toshkent» loyihalariga jalb qilish, davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosidagi infratuzilma, sanoat, energetika, qishloq xo‘jaligi, transport va kon sohasidagi loyihalar muhokama qilindi.

Bu ikki voqea bir maqsadga xizmat qiladi: siyosiy darajadagi ishonchni aniq loyihalarga aylantirish. Bundan oldin, 15-oktabrda, rahbarlar Bokudagi Osiyoda hamkorlik va ishonch choralari bo‘yicha kengash (OHIChK) sammiti chog‘ida ham muloqot qilgan va energetika, kimyo, oziq-ovqat xavfsizligi, transport va qurilishdagi hamkorlikni muhokama qilgan edi.

Munosabatlar qanday qilib strategik darajaga ko‘tarildi?

O‘zbekiston va Qatar diplomatik munosabatlarni 1997-yilda o‘rnatgan, ammo uzoq yillar ular past darajada qolgan. Burilish 2023-yilda yuz berdi:

• 2023-yil iyun. Qatar amiri O‘zbekistonga birinchi davlat tashrifi bilan keldi. Tashrif chog‘ida 15 ta hujjat, jumladan, investitsiyalarni o‘zaro himoya qilish va ikki tomonlama soliqqa tortishdan qochish to‘g‘risidagi bitimlar imzolandi. Energetika, gaz kimyosi, qishloq xo‘jaligi, logistika va turizmdagi qo‘shma loyihalar qiymati 12 milliard dollardan ortiq deb baholandi.
• 2023-yil oktabr. Prezident Mirziyoyev Dohaga tashrif buyurdi. O‘zbekiston tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi bilan Qatar investitsiya boshqarmasi (QIA) o‘rtasida investitsiya hamkorligi to‘g‘risidagi anglashuv memorandumi imzolandi.
• 2023-yil dekabr. Rahbarlar munosabatlarni strategik sheriklik darajasiga ko‘tarishga kelishdi, Qatar esa Trans-Afg‘on temir yo‘li loyihasini qo‘llab-quvvatlashini bildirdi.
• 2024-yil aprel. Strategik sheriklik to‘g‘risidagi bitim Toshkentda imzolandi.

2023-yilda ikki davlat bir-birida elchixona ochdi va vizasiz rejim joriy qildi: O‘zbekiston Qatar fuqarolari uchun iyunda, Qatar O‘zbekiston fuqarolari uchun oktabrda 30 kunlik vizasiz kirishga ruxsat berdi.

«12 milliard dollar» nimani anglatadi?

Qatar bilan hamkorlik haqida gap ketganda ko‘pincha «12 milliard dollar» raqami tilga olinadi. Bu raqam 2023-yil iyunidagi tashrif chog‘ida e’lon qilingan kelishuv va niyatlar hajmini bildiradi. Ya’ni bu Qatar O‘zbekistonga kiritgan pul emas, balki ikki tomon birga amalga oshirmoqchi bo‘lgan loyihalarning taxminiy qiymati.

Haqiqiy holatni rasmiy raqamlar aniqroq ko‘rsatadi. 2025-yil oktabrida Toshkentda o‘tgan hukumatlararo komissiyaning ikkinchi yig‘ilishida Qatar kompaniyalari O‘zbekistonda 2,4 milliard dollarlik loyihalarni amalga oshirayotgani, umumiy portfel esa 7,6 milliard dollarlik 28 ta loyihadan iboratligi aytildi. Portfelga energetika, logistika, geologiya, axborot texnologiyalari va sog‘liqni saqlash loyihalari kiradi.

Shunday qilib, raqamlarni uch bosqichda o‘qish mumkin:

• 12 milliard dollar — 2023-yildagi kelishuv va niyatlar;
• 7,6 milliard dollar — tayyorlanayotgan loyihalar portfeli;
• 2,4 milliard dollar — amalda bajarilayotgan loyihalar.

Bunday farq faqat Qatarga xos emas: xalqaro kelishuvlarda e’lon qilingan summa va real investitsiya o‘rtasida doim masofa bo‘ladi. Qatar misolida esa kelishuvlarning bir qismi allaqachon qurilish maydonlariga aylangan.

Energetika: eng aniq natija qayerda?

Qatar sarmoyasi hozircha eng ko‘p ko‘rinadigan soha — energetika. Bu yerda asosiy ishtirokchi Qatarning davlatga tegishli Nebras Power kompaniyasi.

Sirdaryo-2 issiqlik elektr stansiyasi. Quvvati qariyb 1 600 megavatt bo‘lgan bu bug‘-gaz stansiyasi Sirdaryo viloyatining Boyovut tumanida barpo etilmoqda. Elektr energiyasini 25 yil davomida sotib olish shartnomasi 2022-yilda imzolangan. Loyihani Nebras Power Fransiyaning EDF hamda Yaponiyaning Sojitz va Kyuden kompaniyalari bilan birga amalga oshirmoqda. Stansiyani ishga tushirish marosimi 2026-yil 25-avgustda o‘tdi, hozir sinov va sozlash ishlari yakunlanmoqda: stansiya shu qishdayoq energetika tizimini quvvatlashi kutilmoqda.

Surxondaryo issiqlik elektr stansiyasi. Quvvati qariyb 1 600 megavatt. Nebras Power bu loyihada 35 foiz ulushga ega, hamkorlari EDF, Siemens va Stone City. Stansiyani 2027-yilda ishga tushirish rejalashtirilgan.

Navoiydagi shamol elektr stansiyasi. Nebras Power va Sojitz quvvati qariyb 1 gigavatt bo‘lgan shamol stansiyasi qurish bo‘yicha muzokara olib bormoqda. Bu loyiha hali muzokara bosqichida.

Energetika vazirligiga ko‘ra, Nebras Power’ning Sirdaryo, Surxondaryo va Navoiy viloyatlaridagi loyihalari umumiy qiymati 3 milliard dollardan oshadi. Ikki yirik stansiyaning umumiy quvvati qariyb 3 200 megavattni tashkil etadi. Bu quvvat sanoat va aholining o‘sib borayotgan ehtiyojini qoplashda muhim ahamiyatga ega.

Infratuzilma, ko‘chmas mulk va boshqa sohalarda nimalar rejalashtirilgan?

Energetikadan tashqari loyihalarning aksariyati hali memorandum yoki muzokara bosqichida. Ularning ro‘yxati Qatar kapitali qaysi yo‘nalishlarga qiziqayotganini ko‘rsatadi:

• «Yangi Toshkent» va DXSh. Oktabrdagi muzokaralarda Qatar kapitalini yangi shahar loyihalariga hamda davlat-xususiy sheriklik asosidagi infratuzilmaga jalb qilish muhokama qilindi.
• Ko‘ngilochar markaz va mehmonxonalar. Qatarning Power International Holding kompaniyasi 2024-yil yanvarida Toshkent viloyatida 180 gektar maydonda 300 million dollarlik ko‘ngilochar va ta’lim markazi qurish bo‘yicha memorandum imzolagan. Kompaniya Buxoro, Samarqand va Toshkentda mehmonxonalar qurishga ham qiziqish bildirgan.
• Farmatsevtika, kon va «aqlli» shahar. Qatar Pharma bilan dori ishlab chiqarishni mahalliylashtirish, Qatar Mining bilan kon sohasi, Ariane Real Estate va Al Mana Group bilan zamonaviy turar joy massivlari bo‘yicha muzokaralar olib borilmoqda.
• QIA va boshqa davlat institutlari. 2026-yil iyunida vazir Laziz Qudratov Dohada QIA, Qatar taraqqiyot jamg‘armasi va Qatar taraqqiyot banki rahbarlari bilan uchrashdi. Transport, ta’lim, logistika, kimyo, energetika, qishloq xo‘jaligi va turizm bo‘yicha loyihalarni boshlashga kelishildi, aniq yo‘l xaritalarini ishlab chiqish uchun mas’ul rahbarlar tayinlandi.

Qatar investitsiya boshqarmasi bilan hali aniq summadagi bitim imzolanmagan. Shu sababli hamkorlikning keyingi bosqichi aynan shu yo‘l xaritalarini amaliy loyihalarga aylantirishga bog‘liq.

Savdo nega hali kichik?

Investitsiya kelishuvlari milliardlab dollarni tashkil etsa, ikki davlat o‘rtasidagi savdo hali juda kichik. Tashqi ishlar vazirligiga ko‘ra, 2024-yilda savdo aylanmasi 7,7 million dollar bo‘lgan: eksport 2,2 million, import 5,5 million dollar. 2025-yilda aylanma 30,1 foizga, O‘zbekiston eksporti esa 36,5 foizga o‘sgan.

Taqqoslash uchun: 2025-yilda O‘zbekistonning jami tashqi savdo aylanmasi 81 milliard dollardan oshgan. Demak, Qatar bozori o‘zbek eksportchilari uchun hali deyarli o‘zlashtirilmagan. Buning sabablari tushunarli: ikki davlat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuk yo‘li yo‘q, Qatar bozori kichik va talabchan, o‘zbek mahsulotlari u yerda hali kam tanilgan.

Vaziyat o‘zgara boshlagan. 2024-yilda Buxoro eksportchilari Qatarning Carrefour va LuLu tarmoqlari bilan meva-sabzavot va parranda go‘shtini yetkazib berish bo‘yicha kelishuvga erishdi. 2025-yil noyabrida Dohada O‘zbekiston mahsulotlarining birinchi yarmarkasi o‘tkazildi. Hozir ikki davlat imtiyozli savdo to‘g‘risidagi bitimni tayyorlamoqda.

O‘zbek biznesi uchun qanday imkoniyatlar bor?

Qatar bilan hamkorlikdan faqat yirik davlat loyihalari emas, o‘rta va kichik biznes ham foyda olishi mumkin. Asosiy yo‘nalishlar quyidagilar:

• Halol oziq-ovqat va meva-sabzavot. Qatar oziq-ovqatning katta qismini import qiladi va yetkazib beruvchilarni diversifikatsiya qilishga intiladi. O‘zbek quritilgan mevalari, yong‘oq, asal va qandolat mahsulotlari uchun bu yangi bozor. Dohadagi Halal Expo Qatar kabi ixtisoslashgan ko‘rgazmalar birinchi aloqalar uchun qulay maydon.
• Pudrat va yetkazib berish. Nebras Power stansiyalari kabi yirik loyihalar mahalliy pudratchilar, qurilish materiallari ishlab chiqaruvchilari va xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarga buyurtma beradi.
• Islom moliyasi. 2026-yil boshida O‘zbekistonda islom bankchiligi to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. «O‘zbekiston — 2030» strategiyasiga ko‘ra, mahalliy bankda birinchi islomiy moliyalashtirish 2027-yilda kutilmoqda. Qatar banklari bu sohada katta tajribaga ega, shuning uchun sukuk va ijara kabi vositalar orqali moliyalashtirish yangi imkoniyat bo‘lishi mumkin.
• Turizm va aviatsiya. Qatar Airways 2024-yil iyunida Doha–Toshkent yo‘nalishida haftasiga to‘rt marta muntazam parvozlarni yo‘lga qo‘ydi. Doha orqali O‘zbekiston dunyoning ko‘plab shaharlari bilan bog‘lanadi, bu esa turizm va biznes safarlari uchun qulay.

Keyingi qadamlar qanday?

Yaqin oylarda hamkorlikning bir nechta muhim bosqichi kutilmoqda. Prezident Mirziyoyev 2026-yil iyulida Dohada Qatar amirini O‘zbekistonga rasmiy tashrif bilan taklif qilgan, 26-oktabrdagi uchrashuv esa amaliy tashrif edi. Dekabrda Doha forumida O‘zbekistonning yuqori darajadagi delegatsiyasi ishtirok etishi, forum doirasida hukumatlararo komissiya va Ishbilarmonlar kengashi yig‘ilishlari o‘tkazilishi rejalashtirilgan.

Qatar bilan munosabatlar O‘zbekiston tashqi iqtisodiy siyosatining umumiy yo‘nalishini aks ettiradi: hamkorlarni ko‘paytirish va Fors ko‘rfazi kapitalini real sektorga jalb qilish. Energetikadagi natijalar bu yondashuv amalda ishlayotganini ko‘rsatadi. Endi asosiy vazifa memorandumlarni shartnomalarga, shartnomalarni esa ishlayotgan korxonalarga aylantirishdan iborat.