JSTga a’zolik 2026: tadbirkor uchun nimalar o‘zgaradi?

Muzokaralar qayerga yetdi?

O‘zbekiston JSTga a’zo bo‘lish uchun 1994-yilda ariza bergan, o‘sha yili 21-dekabrda ishchi guruh tuzilgan. 2005-yildan keyin jarayon to‘xtab qolgan va faqat 2020-yil iyulida qayta tiklangan. O‘shandan beri muzokaralar tez sur’atda olib borilmoqda: 2022–2026-yillarda ishchi guruhning to‘qqizta yig‘ilishi o‘tdi.

Dastlab a’zolikni 2026-yil 26–29-mart kunlari Kamerun poytaxti Yaundeda o‘tgan JSTning 14-vazirlar konferensiyasida (MC14) yakunlash rejalashtirilgan edi. Bu muddatga ulgurilmadi: Prezidentning JST masalalari bo‘yicha maxsus vakili Azizbek Urunovning so‘zlariga ko‘ra, ayrim a’zo davlatlar O‘zbekiston hujjatlarini sekin ko‘rib chiqayotgan edi. Shunga qaramay, ishchi guruhning 12-yig‘ilishi 9-martda o‘tgan bo‘lsa, navbatdagisi atigi to‘rt oydan so‘ng o‘tkazildi. JST Bosh direktori o‘rinbosari Chjan Syanchen bu qisqa tanaffusni jarayonni ilgari surish bo‘yicha qat’iyat belgisi deb baholadi.

13-yig‘ilish 27–28-iyul kunlari bo‘lib o‘tdi. Unda quyidagilar qayd etildi:

• mart oyidan beri 190 ta huquqiy hujjat JST qoidalariga moslashtirilgan, ularning aksariyati oziq-ovqat xavfsizligi va sanitariya talablariga oid;
• 31 ta ikki tomonlama bitim JST kotibiyatiga rasman topshirilgan, oxirgisi Hindiston bilan;
• antidemping, kompensatsion va maxsus himoya choralari to‘g‘risidagi qonun loyihalari qayta ishlangan.

A’zo davlatlar davlat korxonalarini xususiylashtirish va biznes muhitining shaffofligini oshirish bo‘yicha islohotlarni olqishladi, ayrim qonunlar sekin qabul qilinayotganini ham qayd etdi.

Yig‘ilishdan keyin ham ish davom etdi. Sentabr oyida Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva JST Bosh direktori Ngozi Okonjo-Iveala bilan uchrashdi. Oktabr boshida 13-yig‘ilishdan keyin a’zolardan 150 dan ortiq yozma savol kelgani, ishchi guruh hisobotining majburiyatlar bo‘limidagi to‘qqizta band kelishilgani ma’lum qilindi. 16-oktabrda esa Qozog‘iston bilan bozorga kirish muzokaralari yakunlandi: protokol paraflandi va ikki tomonning ichki tartib-taomillaridan keyin imzolanadi. Shu bilan 35 ta muzokaradan 34 tasi yakunlandi. Avvalgi ma’lumotlarga ko‘ra, ochiq qolgan yagona muzokara Tayvan (JSTda — Xitoy Taypeyi) bilan. Oktabr oxirida Senatda o‘tgan davra suhbatida Urunov O‘zbekiston xorijiy davlatlar bilan 40 dan ortiq muzokara raundi o‘tkazganini aytdi.

Ishchi guruhning 14-yig‘ilishi barcha hujjatlar tarqatilgach, kuz oxirida o‘tkazilishi kutilmoqda, aniq sanasi hali e’lon qilinmagan. A’zolikni 2026-yil ichida yakunlash uchun ishchi guruh yakuniy yig‘ilishda hisobot, a’zolik protokoli va bozorga kirish jadvallarini ma’qullashi, so‘ng ularni JST Bosh kengashi yoki vazirlar konferensiyasi tasdiqlashi kerak. Protokol imzolanib, parlamentda ratifikatsiya qilingach, O‘zbekiston bu haqda JST kotibiyatini xabardor qiladi va 30 kundan keyin tashkilot a’zosiga aylanadi.

«Bojlarni bog‘lash» nima degani?

JSTga a’zo davlat har bir tovar uchun import bojining yuqori chegarasini belgilaydi va undan oshirmaslik majburiyatini oladi. Bu «bojni bog‘lash» deyiladi. Hukumat amalda bojni bu chegaradan past qo‘llashi mumkin, ammo yuqori qila olmaydi.

O‘zbekiston barcha tarif pozitsiyalarini bog‘lash majburiyatini oladi. Yevropa komissiyasi hujjatiga ko‘ra, O‘zbekistonning Yevropa Ittifoqiga taklifidagi o‘rtacha bog‘langan stavka savdo hajmi bo‘yicha o‘lchanganda qariyb 4,5 foizni tashkil etadi. Stavkalarning aksariyati a’zolik kunidan, bir qismi esa 3 yoki 5 yil ichida kuchga kiradi. Umumiy yakuniy stavkalar muzokaralar tugagach e’lon qilinadi.

Taqqoslash uchun, JST ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda amaldagi o‘rtacha import boji 7,3 foiz, jumladan, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari uchun 11,2 foiz, sanoat mahsulotlari uchun 6,6 foiz. Bu 2021-yil ma’lumoti, o‘shandan beri ayrim bojlar pasaytirilgan.

Sezgir sohalar uchun o‘tish davri ko‘zda tutilgan. Urunovga ko‘ra, u 3, 5, 7 yoki 8 yilni tashkil etadi. Eng sezgir sohalar sifatida qishloq xo‘jaligi, yengil sanoat va avtomobilsozlik ko‘rsatilgan.

Importchi uchun nima o‘zgaradi?

Importchi uchun asosiy o‘zgarish — barqarorlik. Bog‘langan bojlar sababli bojxona to‘lovlari kutilmaganda keskin oshmaydi, bu esa narxlarni va kontraktlarni uzoq muddatga rejalashtirish imkonini beradi.

Germaniya iqtisodiy jamoasi (German Economic Team) hisobiga ko‘ra, a’zolikdan keyin O‘zbekiston importining qariyb 56 foizi bo‘yicha bojlar pasayadi. Iste’molchilar uchun bu ko‘proq tanlov va sifatli mahsulot, ayrim tovarlarda esa arzonroq narx demakdir.

Yana bir muhim o‘zgarish — milliy rejim tamoyili. Unga ko‘ra, import qilingan va mahalliy tovarlarga bir xil soliqlar qo‘llanadi. Shu sababli tamaki, alkogol va shakar uchun mahalliy hamda import mahsulotlarning aksiz stavkalari bosqichma-bosqich tenglashtirilmoqda.

Eksportchi uchun qanday imkoniyatlar ochiladi?

O‘zbekistonda 6–7 ming korxona eksport bilan shug‘ullanadi. Ular uchun a’zolik bir nechta afzallik beradi:

• Teng shartlar. O‘zbek tovarlari barcha JST a’zolari bozorida eng qulay rejimdan foydalanadi, ya’ni ularga boshqa a’zolar tovarlaridan yuqori boj qo‘llanmaydi.
• Nizolarni hal qilish. Savdo hamkori kamsituvchi choralar qo‘llasa, eksportchi davlat orqali JSTning nizolarni hal qilish mexanizmiga murojaat qilishi mumkin. Masalan, Qozog‘iston 2026-yil aprelida issiq prokatga qo‘shimcha bojlar sababli Indoneziyaga qarshi nizo ochdi: bu uning da’vogar sifatidagi ilk ishi bo‘ldi.
• Savdo himoyasi. Antidemping va kompensatsion choralar to‘g‘risidagi yangi qonunlar mahalliy ishlab chiqaruvchini arzonlashtirilgan importdan himoya qilish uchun xalqaro qabul qilingan vosita beradi.

Allaqachon ishlayotgan imtiyozlar ham saqlanadi. Masalan, Yevropa Ittifoqining GSP+ tizimi bo‘yicha O‘zbekiston 2021-yildan buyon 6 200 ta tarif pozitsiyasida nol boj bilan eksport qiladi.

Qaysi sohalarda raqobat kuchayadi?

A’zolik ichki bozorda raqobatni kuchaytiradi. German Economic Team modeliga ko‘ra, avtomobillar, rezina va plastmassa mahsulotlari importi eng ko‘p o‘sadi, bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilarga bosim qiladi. Shu bilan birga metall, avtomobil va mashinasozlik mahsulotlari eksporti ham o‘sishi kutilmoqda.

Bunday o‘zgarishlarga tayyorgarlik bir necha yildan beri olib borilmoqda. 2024-yil iyunidagi Prezident farmoni bilan yirik davlat korxonalarining eksport va importdagi mutlaq huquqlari bekor qilindi, davlat xaridlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilarga berilgan 15 foizgacha (elektr va maishiy texnika uchun 20 foizgacha) narx imtiyozi olib tashlandi. Urunovning so‘zlariga ko‘ra, raqobat kuchayadi, ammo bu korxonalar ommaviy yopiladi degani emas: o‘tish davrlari aynan moslashish uchun beriladi.

Raqobat xizmatlar sohasida ham kuchayadi. O‘zbekiston bank, sug‘urta, telekommunikatsiya, chakana savdo, transport, qurilish, buxgalteriya va audit xizmatlari bo‘yicha majburiyatlar oladi. Jahon banki hisobiga ko‘ra, xizmatlar savdosi to‘liq liberallashtirilsa, real yalpi ichki mahsulot 17 foizgacha oshishi mumkin. Eng katta o‘sish sug‘urta (45 foiz), aloqa (39 foiz) va moliya (23 foiz) sohalarida kutiladi.

Qo‘shnilar tajribasi nimani ko‘rsatadi?

Qozog‘iston JSTga 2015-yilda a’zo bo‘lgan. O‘shandan beri uning tashqi savdosi 89 foizga o‘sib, 2025-yilda 144,7 milliard dollarga yetdi, o‘rtacha import boji esa 7,8 foizdan 5,6 foizga tushdi. Biroq Qozog‘iston tovar eksportining yarmi hali ham xom neftdan iborat. Bu shuni ko‘rsatadiki, a’zolik savdoni barqaror va oldindan ma’lum qiladi, ammo eksportni diversifikatsiya qilish ichki raqobatbardoshlikka bog‘liq.

Qirg‘iziston 1998-yilda, Tojikiston 2013-yilda a’zo bo‘lgan. Ularning o‘rtacha bog‘langan bojlari mos ravishda 7,5 va 7,8 foiz. Qirg‘iziston tajribasi yana bir saboq beradi: u Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga qo‘shilgach, ittifoqning ayrim bojlari Qirg‘iziston JSTda bog‘lagan stavkalardan yuqori bo‘lib chiqdi va qayta muzokara qilishga to‘g‘ri keldi.

Tadbirkor hozir nimaga tayyorlanishi kerak?

A’zolik bir kunda hamma narsani o‘zgartirmaydi, ammo unga hozirdan tayyorlanish foydali:

• O‘z tovaringiz bo‘yicha bojlarni tekshiring. A’zolikdan keyingi bog‘langan stavkalar e’lon qilinganda, raqobatchilar importi qanchalik arzonlashishini hisoblab chiqing.
• Standartlarga o‘ting. Texnik jihatdan tartibga solish xalqaro talablarga moslashtirilmoqda: standartlar ixtiyoriy, majburiy talablar esa xavfsizlikka qaratilmoqda. Xalqaro sertifikat yangi bozorlarga yo‘lni ochadi.
• Savdo himoyasi vositalarini o‘rganing. Arzonlashtirilgan import zarar keltirsa, antidemping tekshiruvini so‘rash imkoniyati paydo bo‘ladi.
• Xizmat ko‘rsatuvchilar xorijiy raqobatchilar kirishiga tayyorlanishi, ayni paytda hamkorlik va investitsiya imkoniyatlarini izlashi kerak.

Prezident Mirziyoyev JSTga a’zolikni puxta o‘ylangan va uzoqni ko‘zlagan tanlov deb atagan. Uning so‘zlariga ko‘ra, JSTga zid imtiyozlar bekor qilinsa ham, tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash va adolatli raqobat uchun sharoit yaratish davom etadi. 2025-yilda O‘zbekiston iqtisodiyoti 7,7 foiz o‘sdi, JSTga a’zolik esa bu o‘sishni jahon bozori bilan yanada mustahkam bog‘laydi.