Turkiy davlatlar sammiti: Anqarada O‘zbekiston biznesi uchun nimalar hal bo‘ladi?

Sammit qachon va qanday o‘tadi?

Turkiya Prezidentligi kommunikatsiya boshqarmasining e’loniga ko‘ra, sammit 29–30-oktabr kunlari Anqarada o‘tadi. 29-oktabrda TDT Tashqi ishlar vazirlari kengashining majlisi, 30-oktabrda esa davlat rahbarlari kengashining yig‘ilishi bo‘ladi.

Sammitning mavzusi — «Turkiy asr: tilda, fikrda va amalda birlik», mezbon — Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on. Tashkilotga raislik Ozarbayjondan Turkiyaga o‘tadi. Sammitda tashkilotning to‘liq a’zolari (Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkiya va O‘zbekiston) hamda kuzatuvchilar — Turkmaniston, Vengriya, Shimoliy Kipr Turk Respublikasi va Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti vakillari ishtirok etishi kutilmoqda.

Turkiya Prezidenti Erdo‘g‘on 15-may kuni Turkistonda Prezident Shavkat Mirziyoyevni Anqara sammitiga taklif qilgan edi. Prezident Mirziyoyev TDTning barcha so‘nggi sammitlarida qatnashgan, 2022–2025-yillarda esa tashkilotga O‘zbekiston raislik qilgan.

Kun tartibida qanday masalalar bor?

Daily Sabah va Anadolu ma’lumotlariga ko‘ra, rahbarlar savdo, investitsiya, energetika, transport, raqamli infratuzilma, qishloq xo‘jaligi va kosmos sohasidagi hamkorlikni muhokama qiladi. Kun tartibidagi aniq loyihalar quyidagilar:

• Raqamli agroplatforma. Turkiy davlatlar o‘rtasida qishloq xo‘jaligi ma’lumotlari almashinuvi va «aqlli» dehqonchilik uchun yagona platforma.
• Kosmos. TDT muvofiqlashtiradigan qo‘shma kichik sun’iy yo‘ldosh (CubeSat) loyihasi. U bo‘yicha ramkaviy kelishuv Antalyadagi 77-Xalqaro astronavtika kongressida imzolangan.
• Raqamli iqtisodiyot. Elektron tijorat, elektron to‘lov va qog‘ozsiz savdo bo‘yicha sheriklik kelishuvi. O‘zbekiston uni 2025-yil martida tasdiqlagan, Turkiya esa iyun oyida Ozarbayjon va O‘zbekistondan keyin uchinchi bo‘lib ratifikatsiya qildi. Kelishuv Qozog‘iston va Qirg‘iziston ham ratifikatsiya qilgach kuchga kiradi.
• Biznes forumi. Sammit arafasida, 28-oktabr kuni Turkiya savdo palatalari va birjalari ittifoqi (TOBB) tashabbusi bilan Turkiy dunyo biznes va investitsiya forumi o‘tkazilmoqda. Uning kun tartibida O‘rta yo‘lak, chegaradagi logistika va bojxona xarajatlari masalalari bor.

O‘zbekistonning turkiy davlatlar bilan savdosi qancha?

Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasi 81,2 milliard dollarga yetib, 20,7 foizga o‘sgan. Shundan TDT a’zolariga 9 milliard dollardan ortig‘i to‘g‘ri keladi. 2019-yilda bu ko‘rsatkich qariyb 4,2 milliard dollar edi. Prezident Mirziyoyev may oyida Turkistonda TDT a’zolari bilan savdo bir yilda 14 foizga oshganini aytgan.

2026-yilning yanvar–avgust oylarida turkiy hamkorlar bilan savdo quyidagicha bo‘ldi:

Ozarbayjon bilan savdo hajmi kichikroq, ammo tez o‘smoqda: 2025-yilda 307,3 million dollar bo‘lgan bo‘lsa, 2026-yilning birinchi yarmida 30,8 foizga o‘sgan. Ikki davlat uni 2030-yilgacha 1 milliard dollarga yetkazishni maqsad qilgan. Qozog‘iston bilan maqsad 2030-yilgacha 10 milliard dollar.

Turkiya bilan savdoda nima o‘zgaradi?

2025-yil yakunlariga ko‘ra, Turkiya O‘zbekistonning to‘rtinchi yirik savdo hamkori. 2025-yilda savdo aylanmasi 3 milliard dollarni tashkil etgan: eksport 1,1 milliard, import 1,9 milliard dollar. 2026-yilning sakkiz oyida esa savdo atigi 1,2 foizga o‘sdi. Demak, Turkiya yo‘nalishida savdoni o‘stirish uchun yangi turtki kerak.

Bu turtkini imtiyozli savdo kelishuvi berishi mumkin. Amaldagi kelishuv dastlab har ikki tomondan 12 ta tovar toifasiga bojxona imtiyozlarini bergan. 2026-yil 17-iyulda imzolangan protokol bilan ro‘yxatga yana 8 ta toifa qo‘shilib, ular soni 20 taga yetdi.

Navbatdagi qadam Anqarada qo‘yilishi mumkin. 13-oktabrda savdo bo‘yicha ishchi guruh yig‘ilishida tomonlar imtiyozli savdoni yanada kengaytiruvchi hujjatni aynan TDT sammiti chog‘ida imzolash ustida ishlashga kelishdi. Muzokaralarda qishloq xo‘jaligi, elektrotexnika va yengil sanoat mahsulotlari uchun bozorga kirishni yengillashtirish hamda sertifikatlarni o‘zaro tan olish muhokama qilindi. Bu hujjat imzolansa, to‘qimachilik, meva-sabzavot va elektrotexnika eksportchilari Turkiya bozorida yangi imkoniyatga ega bo‘ladi.

Ikki davlat savdoni yaqin yillarda 5 milliard dollarga yetkazishni maqsad qilgan. Bu maqsad 2026-yil yanvarida Prezident Mirziyoyevning Anqaraga rasmiy tashrifi chog‘ida belgilangan, o‘shanda 10 ta hujjat imzolangan edi. Turk sarmoyasi ham o‘smoqda: UzA ma’lumotiga ko‘ra, 2026-yil boshida O‘zbekistonda Turkiya kapitali ishtirokidagi 2 137 ta korxona faoliyat yuritgan, 2017–2025-yillarda Turkiyadan jami 9 milliard dollar investitsiya va kredit kelgan, shundan 2,6 milliard dollari 2025-yilga to‘g‘ri keladi.

Turkiy investitsiya fondi qanday ishlaydi?

Turkiy investitsiya fondi turkiy davlatlarning qo‘shma moliya instituti. Uning ustav kapitali 500 million dollar, keyinchalik 1,5 milliard dollargacha oshirilishi mumkin, bosh qarorgohi Istanbulda joylashgan.

Fond 2025-yil dekabrida faoliyatini boshladi va 2026-yildan loyihalarni moliyalashtirishga kirishdi. Uning boshqaruv kengashi raisi etib O‘zbekiston investitsiyalar, sanoat va savdo vaziri Laziz Qudratov saylangan edi. 24-oktabrda Toshkentda kengashning yillik yig‘ilishi o‘tdi. Unda transport-logistika, sanoat kooperatsiyasi, energetika va tadbirkorlik bo‘yicha istiqbolli loyihalar ko‘rib chiqildi, raislik esa Ozarbayjonga o‘tdi.

Fond imtiyozli kreditlar beradi va xalqaro moliya institutlari bilan birgalikda loyihalarni moliyalashtiradi. Kichik va o‘rta biznes uchun alohida yo‘l ham ochilmoqda: xabarlarga ko‘ra, fond Xususiy sektorni rivojlantirish islom korporatsiyasi bilan mahalliy banklar orqali tadbirkorlarga mablag‘ yo‘naltirish bo‘yicha ramkaviy kelishuv imzolagan. Birinchi tasdiqlangan loyihalar hali e’lon qilinmagan: fond moliyalashga tayyor, loyihalar portfeli shakllanmoqda.

Bojxona va logistika qanday soddalashmoqda?

Turkiy davlatlar o‘rtasidagi savdoning asosiy to‘sig‘i — masofa va chegaradagi vaqt. Bu yo‘nalishda bir necha qadam qo‘yilgan:

• Soddalashtirilgan bojxona yo‘lagi. Kelishuv 2022-yilda Samarqand sammitida imzolangan. O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi sinov loyihasi uchun barcha tartib-taomillar yakunlangan, elektron ma’lumot almashinuvi ishlamoqda.
• «Yagona darcha». O‘zbekiston TDT bojxona xizmatlari rahbarlari yig‘ilishida yangi «Yagona darcha» konsepsiyasini taqdim etdi. Ozarbayjon bilan vakolatli iqtisodiy operator maqomini o‘zaro tan olish bo‘yicha kelishuv imzolangan, Turkiya, Qozog‘iston va Qirg‘iziston bilan muzokaralar davom etmoqda.
• Elektron ruxsatnomalar. Prezident Mirziyoyevning may oyidagi nutqida aytilishicha, yuk tashish uchun elektron ruxsatnoma (e-permit) tizimi O‘zbekiston va barcha a’zo davlatlar o‘rtasida to‘liq ishga tushgan.
• O‘rta yo‘lak. Kaspiy dengizi orqali Ozarbayjon va Turkiyaga, undan Yevropaga boradigan yo‘lak tezlashmoqda. Qozog‘iston ma’lumotiga ko‘ra, bu yo‘nalishda yuk yetkazish muddati 38 kundan 13–17 kungacha qisqargan.

O‘zbekiston TDTda qanday tashabbuslarni ilgari surmoqda?

O‘zbekiston tashkilotning eng faol a’zolaridan biri. 2025-yil oktabridagi G‘abala sammitida Prezident Mirziyoyev iqtisodiy sheriklik bo‘yicha doimiy kengash tuzish va uning loyiha ofisini Toshkentda joylashtirishni, turkiy davlatlarning organik mahsulotlari uchun yagona brend yaratishni taklif qilgan.

2026-yil may oyidagi Turkiston norasmiy sammitida esa asosiy e’tibor raqamli iqtisodiyotga qaratildi. Prezident Mirziyoyev mintaqadagi ma’lumotlar markazlarini yuqori tezlikdagi aloqa kanallari bilan bog‘laydigan «Raqamli turkiy yo‘lak» konsepsiyasini, sun’iy intellekt bo‘yicha hamkorlik tarmog‘ini va O‘rta yo‘lakni Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘li bilan bog‘lashni taklif qildi. Anqarada bu takliflarni amalga oshirish yo‘llari muhokama qilinishi mumkin.

Tadbirkor nimaga tayyorlanishi kerak?

Sammit qarorlari darhol emas, bosqichma-bosqich amalga oshadi. Biroq hozirdanoq bir nechta amaliy xulosa chiqarish mumkin:

• Turkiyaga eksport qiluvchilar imtiyozli tovarlar ro‘yxatini kuzatib borishi kerak. Yangi hujjat imzolansa, ro‘yxatga kirgan mahsulotlar uchun boj kamayadi.
• Qozog‘iston va Qirg‘iziston bozorlari eng tez o‘sayotgan yo‘nalishlardir. Yaqinlik va soddalashgan bojxona bu bozorlarni kichik eksportchilar uchun ham qulay qiladi.
• Logistika kompaniyalari uchun O‘rta yo‘lak va O‘zbekiston–Ozarbayjon bojxona loyihasi yangi yo‘nalishlar ochadi.
• Moliyalashtirish izlayotgan loyihalar Turkiy investitsiya fondi va uning sheriklari orqali qo‘shimcha manbaga ega bo‘lishi mumkin.

Turkiy davlatlar bilan hamkorlik O‘zbekiston uchun umumiy tarix va til asosidagi yaqinlikni aniq iqtisodiy natijalarga aylantirish imkoniyatidir. Anqara sammiti bu yo‘lda navbatdagi muhim bosqich bo‘ladi.