Tashqi qarz 1992–2026: davlat qarzi qonuniy chegaradan deyarli ikki barobar past — kim qarz beradi va mablag‘ nimaga ketmoqda?
O‘zbekistonning davlat qarzi 2025-yil oxirida YaIMning 31,9 foizini tashkil etdi — qonundagi 60 foizlik chegaradan deyarli ikki barobar past. Jami tashqi qarz, kompaniyalar qarzi bilan birga, 2026-yil 1-iyulda 84,1 mlrd dollar. Qarz yuki o‘lchagichi, 34 yillik tarix, kreditorlar va mablag‘lar yo‘nalishi.
Illyustratsiya: HBR.uz · ma’lumotlar asosida chizilgan
O‘zbekistonning davlat qarzi 2025-yil oxirida yalpi ichki mahsulotning 31,9 foizini tashkil etdi. Bu «Davlat qarzi to‘g‘risida»gi qonunda belgilangan 60 foizlik chegaradan deyarli ikki barobar past. Mamlakatning jami tashqi qarzi esa — davlat va xususiy kompaniyalar qarzini qo‘shib hisoblaganda — 1992-yildagi 60 mln dollardan 2026-yil o‘rtasida 84 mlrd dollarga yetdi. Qarz qanday o‘sdi, kim qarz beradi va mablag‘ nimaga sarflanmoqda?
Qarz yuki o‘lchagichi
▶ tugmasini bosing: strelka har yili davlat qarzining YaIMga nisbatini ko‘rsatadi, qizil chiziq esa qonuniy chegara. Qonunga ko‘ra, qarz 50 foizga yetsa, hukumat parlamentga uni kamaytirish choralarini kiritishi shart.
Qonuniy chegara ichidachegaradan yuqori
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirligi, davlat qarzi bo‘yicha choraklik hisobotlar; qonuniy chegara — O‘RQ-836, 35-modda
2020–2024-yillarda bu ko‘rsatkich 32–35 foiz atrofida barqaror turdi, 2025-yilda esa 31,9 foizga tushdi. Davlat ham yangi qarz olishni cheklab bormoqda: 2026-yil uchun yangi tashqi qarz olish limiti 5 mlrd dollar qilib belgilangan (2025-yilda — 5,5 mlrd dollar).
34 yillik yo‘l
Pastdagi diagramma ekranda qotib turadi: sahifani aylantirgan sari tashqi qarz tarixining har bir davri ajralib ko‘rinadi. Bu — jami tashqi qarz: davlat qarzi bilan birga banklar va kompaniyalarning xorijdan olgan kreditlari ham kiradi.
Manba: 1992–2019 — Jahon banki, xalqaro qarz statistikasi; 2020–2026 — O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
Mustaqillikning dastlabki yillarida tashqi qarz noldan boshlandi va 2000-yillar boshida 5 mlrd dollar atrofiga chiqdi: yangi davlat infratuzilma va sanoat uchun birinchi kreditlarni oldi.
Keyingi o‘n yilda qarz sekin o‘sdi va iqtisodiyotga nisbatan kamaydi: 2012-yilda tashqi qarz YaIMning atigi 11 foizi edi.
2017-yildagi islohotlardan keyin O‘zbekiston xalqaro moliya bozorlariga chiqdi: 2019-yilda ilk xalqaro obligatsiyalar joylashtirildi, energetika, transport va suv ta’minotiga yirik investitsiyalar boshlandi.
2020-yildan keyin xususiy sektor ulushi tez o‘sdi va 2025-yilda qarzning yarmidan oshdi: banklar va kompaniyalar xorijiy kreditlar hisobiga ishlab chiqarishni kengaytirmoqda. 2026-yil 1-iyul holatiga jami tashqi qarz 84,1 mlrd dollar, shundan davlatniki — 41,7 mlrd.
Diqqat: 2020-yildan Markaziy bank ma’lumotlari olingan; ular Jahon banki hisob-kitoblaridan uslub farqi sababli biroz farq qiladi.
Kim qarz beradi?
Davlat tashqi qarzining qariyb 54 foizi xalqaro moliya institutlariga to‘g‘ri keladi: Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, Osiyo infratuzilma investitsiyalari banki va boshqalar. Bunday kreditlar uzoq muddatli va past foizli: Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, davlat qarzi portfelining o‘rtacha foiz stavkasi 4,8 foiz, o‘rtacha muddati 7,9 yil. Kvadratni bosing yoki ustiga olib boring.
Jahon banki 9,12 mlrd $ · 22% · jami 40,7 mlrd $
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirligi, davlat qarzi bo‘yicha hisobot
Qarz nimaga sarflanmoqda?
Davlat tashqi qarzining yarmi byudjetni qo‘llab-quvvatlashga — islohotlar va ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan. Qolgan yarmi aniq loyihalarga: elektr stansiyalari va tarmoqlar, maktab va shifoxonalar, ichimlik suvi, sug‘orish va yo‘llar.
Budjetni qo‘llab-quvvatlash 50 % · 51%
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirligi
Qo‘shnilar bilan taqqoslaganda
Jami tashqi qarzning YaIMga nisbati bo‘yicha O‘zbekiston Jahon banki ma’lumotiga ko‘ra Qozog‘iston bilan bir darajada va Qirg‘iziston, Armaniston hamda Gruziyadan past.
Manba: Jahon banki, xalqaro qarz statistikasi
Xalqaro baholar yaxshilanmoqda
Moliyaviy barqarorlik xalqaro reyting agentliklari tomonidan ham e’tirof etilmoqda: Moody’s 2026-yil iyunida O‘zbekiston reytingini Ba2 darajasiga ko‘tardi, Fitch esa BB reytingi bo‘yicha prognozni «ijobiy»ga o‘zgartirdi. Bu mamlakat uchun qarz olish narxini arzonlashtirishga xizmat qiladi.
Albatta, qarzni o‘z vaqtida qaytarish ham muhim: 2024-yilda jami tashqi qarzga xizmat ko‘rsatish 11,5 mlrd dollarni yoki eksportning 36 foizini tashkil etdi. Shuning uchun yangi qarzlar limitlanmoqda, eksport esa tez o‘sib bormoqda.
Ma’lumotlar haqida: jami tashqi qarz — davlat, banklar va kompaniyalarning xorijiy kreditorlar oldidagi qarzi. 1992–2019-yillar Jahon bankining xalqaro qarz statistikasidan, 2020-yildan Markaziy bankdan olingan; ikki manba uslub farqi sababli 2020–2024-yillarda 3–9 mlrd dollarga farq qiladi. Davlat qarzi — tashqi va ichki davlat qarzi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma’lumoti; 2026-yil ko‘rsatkichi shu yil YaIM prognoziga nisbatan hisoblangan. 1991-yil uchun ma’lumot mavjud emas.
Yangi tahlillar birinchi Telegram kanalimizda chiqadi
Maqolalar, qisqa yangiliklar va kechki dayjest — hammasi bitta kanalda.
