Sun’iy intellekt yaratgan reklama nega yomonroq ishlaydi va undan qanday to‘g‘ri foydalanish kerak?

Sentabr oyida Amerikaning Harvard Business Review jurnalida e’lon qilingan tadqiqot muhim ogohlantirish berdi: SI yaratgan reklamalar savdoga inson tayyorlagan reklamalardan kuchsizroq ta’sir qilgan. Holbuki tomoshabinlar ularni bir-biridan deyarli farqlay olmagan. Jurnalda iyun oyida chiqqan boshqa tadqiqot esa shuni ko‘rsatdi: reklamani ko‘rish tartibini o‘zi tanlay olgan tomoshabin unga yaxshiroq munosabatda bo‘ladi.

Tadqiqot nimani ko‘rsatdi?

Tadqiqot mualliflaridan biri — Sirakyuz universiteti Nyuxaus jamoat kommunikatsiyalari maktabining dotsenti Adam Peruta. U Harvard Business Review’dagi maqolasida tadqiqot xulosalarini sharhlaydi. Tadqiqotni Ipsos tadqiqot kompaniyasi Nyuxaus maktabining ikki o‘qituvchisi bilan birga o‘tkazgan, natijalar 2026-yil mayida e’lon qilingan.

Tadqiqot tartibi quyidagicha bo‘lgan:

• 10 ta brendning 20 ta reklamasi tanlangan. Inson tayyorlagan reklamalar 2021-yilgacha yaratilgan, ya’ni ularda SI ishlatilmagan.
• Har bir reklama uchun xuddi shu strategik topshiriq asosida SI to‘liq yangi versiya tayyorlagan: strategiyani talqin qilishdan tortib tayyor rolikkacha.
• Reklamalarni AQShdagi 3 000 nafar iste’molchi ko‘rgan va baholagan.

Natijalar Ipsos’ning savdo bilan tasdiqlangan ko‘rsatkichlari bo‘yicha o‘lchangan. Inson tayyorlagan reklamalar qisqa muddatli savdo ta’siri bo‘yicha me’yordan o‘rtacha 11 ball yuqori, SI reklamalari esa 5 ball past bo‘lgan. Eng qiziq natija boshqa joyda: SI reklamasini ko‘rganlarning atigi 13 foizi uni SI tayyorlaganiga ma’lum darajada ishongan. Inson reklamasini ko‘rganlarning ham xuddi 13 foizi uni SI yaratgan deb gumon qilgan, 40 foiz esa umuman aniq javob bera olmagan.

Demak, muammo tomoshabin «bu SI ishi» deb reklamani rad etishida emas. SI reklamasi tashqi ko‘rinishdan sifatli, lekin kamroq ta’sir qiladi. Peruta maqolasida asosiy xavf aynan shunda ekanini ta’kidlaydi: ichki tasdiqlashdan bemalol o‘tadigan, lekin bozorda kuchsiz ishlaydigan reklama. Brend menejeri sifatli ko‘ringan rolikni tasdiqlaydi, byudjet esa past samara bilan sarflanadi.

Natijalar barcha reklamada bir xil bo‘lmagan. SI mahsulot va uning afzalliklarini sodda tushuntiradigan topshiriqlarda yaxshiroq ishlagan. Hikoya, his-tuyg‘u yoki brendning aniq nuqtayi nazari talab qilingan joyda esa ortda qolgan.

Bu tadqiqotning chegarasi ham bor: u AQSh auditoriyasida o‘tkazilgan va SI butun ishni inson aralashuvisiz bajargan. Amaliyotda esa SI odatda inson bilan birga ishlaydi. Shuning uchun undan chiqadigan amaliy xulosa: SIdan foydalaning, lekin g‘oya va strategiyani unga to‘liq topshirmang.

Tomoshabinga tanlov berish nima uchun foydali?

Ikkinchi tadqiqot reklama mazmuniga emas, uning qanday ko‘rsatilishiga qaraydi. Siddxart Bxattacharya (Jorj Meyson universiteti), Debashish Gosh (Shimoli-sharqiy universitet) va Gordon Burch (Boston universiteti) Harvard Business Review’dagi maqolasida majburan ko‘rsatiladigan reklama modeli ikki tomon uchun ham qimmatga tushayotganini yozadi. Ular keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, iste’molchilarning taxminan 70 foizi raqamli reklamani bezovta qiluvchi deb hisoblaydi, AQShdagi iste’molchilarning 37 foizi esa aynan reklama sababli obunani bekor qilgan.

Mualliflar o‘tkazgan tajribalarda tomoshabinlarning bir qismiga reklamani qachon ko‘rishni, boshqa qismiga qaysi reklamani ko‘rishni tanlash imkoni berilgan. Ikkala holatda ham tanlov imkoniyati bo‘lgan guruhlar reklamaga ko‘proq e’tibor qaratgan va undan kamroq norozi bo‘lgan.

O‘zbekiston bozori uchun buning amaliy ma’nosi bor. Telegram va Instagram’da tanlov berishning oddiy usullari bor:

• Postda ikki-uch mahsulot variantini ko‘rsatib, qaysi biri haqida batafsil bilishni so‘rash.
• Instagram hikoyalarida so‘rovnoma yoki savol stikeri orqali tomoshabinga keyingi kontent mavzusini tanlatish.
• Telegram botida mijozga qaysi turdagi takliflarni olishni o‘zi belgilash imkonini berish.
• Uzun videoni qisqa bo‘laklarga bo‘lib, tomoshabinga davomini ko‘rish yoki ko‘rmaslikni tanlatish.

Bu yerda SI yordami katta bo‘ladi: tanlov uchun bir nechta variant kerak, ularni tayyorlashni SI arzonlashtiradi.

O‘zbekistonda raqamli reklama bozori qanday?

DataReportal’ning «Digital 2026: Uzbekistan» hisobotiga ko‘ra, 2025-yil oxirida O‘zbekistonda internetdan 33,1 million kishi foydalangan, bu aholining 89 foizi. Meta reklama vositalari ma’lumotiga ko‘ra, Instagram reklamasi 14,1 million foydalanuvchiga yetib boradi va bu ko‘rsatkich bir yilda 41,7 foizga oshgan. Facebook reklamasi qamrovi 2,3 million, TikTok’niki 18 yoshdan katta 2,59 million foydalanuvchi.

DataReportal hisobotida Telegram bo‘yicha ma’lumot berilmagan. Telegram asoschisi Pavel Durov 2024-yilda O‘zbekiston aholisining 70 foizdan ortig‘i Telegram’ga a’zo ekanini va mamlakatdagi har bir biznes tarmog‘ida Telegram boti yoki kanali borligini aytgan. Bu rasmiy statistika emas, lekin platformaning mahalliy biznes uchun ahamiyatini ko‘rsatadi.

Bozorning umumiy hajmi bo‘yicha yagona o‘lchov tizimi hali shakllanmagan. Reklama agentligi Ledokol Group mutaxassislarining baholashicha, 2026-yilning birinchi choragida raqamli kanallar barcha reklama sarmoyalarining qariyb 40 foiziga to‘g‘ri kelgan va eng tez o‘sayotgan yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. Soha ham kengaymoqda: Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, 2026-yil 1-aprel holatiga reklama va bozor tadqiqotlari sohasidagi korxonalar soni 1 948 taga yetgan, bu bir yil oldingidan 257 ta ko‘p.

Bu raqamlar bitta xulosaga olib keladi: auditoriya katta va raqobat kuchayib bormoqda. SI har bir kichik do‘kon va agentlikka kuniga o‘nlab post tayyorlash imkonini beradi. Natijada tasma bir-biriga o‘xshash kontentga to‘ladi va farq qiladigan g‘oyaning qadri oshadi.

«Reklama to‘g‘risida»gi qonun SI reklamasiga qanday talablar qo‘yadi?

O‘zbekistonda reklama 2022-yil 9-sentabrdan kuchga kirgan «Reklama to‘g‘risida»gi O‘RQ-776-son Qonun bilan tartibga solinadi. Qonunda SI alohida tilga olinmagan, ammo uning talablari reklamani kim yoki nima tayyorlaganidan qat’i nazar amal qiladi. SI bilan ishlaganda quyidagi moddalarga alohida e’tibor bering:

• Davlat tili (6-modda). Reklama davlat tilida tarqatiladi. Boshqa tildagi tarjimaga ruxsat bor, lekin u asosiy matn ma’nosini buzmasligi kerak. SI tarjimasini ona tilida so‘zlashuvchi muharrir tekshirishi kerak.
• Noto‘g‘ri va nomaqbul reklama (5- va 16-moddalar). Noaniqlik, bo‘rttirish yoki ma’lumotni yashirish orqali chalg‘itadigan reklama taqiqlanadi. SI ko‘pincha «eng yaxshi», «100 foiz kafolat» kabi iboralarni o‘zi qo‘shib yuboradi. Ularni isbotlay olmasangiz, olib tashlang.
• Shaxs qiyofasi (16-modda). Shaxsning ismi yoki tasviridan uning roziligisiz foydalanish taqiqlanadi. Bu SI yordamida yaratilgan taniqli shaxsga o‘xshash yuz yoki ovozga ham taalluqli.
• Qiyosiy reklama (16-modda). Raqib bilan solishtirishga faqat taqqoslash faktlarga asoslangan va isbotlangan bo‘lsa ruxsat beriladi.
• Reklamani ajratish (18-modda). Reklama boshqa kontentdan ajralgan va reklama ekani aniq bilinadigan bo‘lishi kerak.

Shaxs qiyofasi masalasi nazariy emas. Raqobat qo‘mitasi 2025-yil noyabrida qimor o‘yinlari reklamasida blogerlar va taniqli shaxslarning yuzi va ovozi SI yordamida soxtalashtirilgan holatlarni aniqlagan. Qo‘mita materiallarni huquqni muhofaza qilish organlariga yuborgan.

Qonunchilik ham rivojlanmoqda. 2025-yil aprelida Qonunchilik palatasi birinchi o‘qishda qabul qilgan qonun loyihasida SI yordamida yaratilgan axborot resurslarini belgilash talabi ko‘zda tutilgan. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2026-yil 21-yanvarda imzolagan O‘RQ-1115-son Qonun «Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi qonunga SI bo‘yicha alohida modda qo‘shdi: SI yordamida yaratilgan axborot resurslari inson sha’ni, qadr-qimmati va boshqa huquqlariga putur yetkazmasligi shart. Hujjat shaxsga doir ma’lumotlarni SI yordamida qonunga xilof ravishda ishlash va tarqatish uchun jarima ham belgiladi. Qabul qilingan matnda SI kontentini belgilash bo‘yicha alohida talab ko‘zda tutilmagan, bu tartib keyinchalik qonunosti hujjatlarida aniqlashtirilishi mumkin. Ehtiyot chorasi sifatida hozirdanoq SI yaratgan inson tasvirlari bo‘lgan reklamani belgilab qo‘yish ma’qul.

SI qayerda yordam beradi va qayerda zarar qiladi?

Tadqiqot natijalari va amaliyotni jamlab, reklama ishini quyidagicha taqsimlash mumkin.

Jadvalning asosiy mantig‘i oddiy. SI ko‘p variant tayyorlash, formatlarga moslash va ma’lumotni jamlashda tejamli. G‘oya, hikoya, qonuniy va axloqiy javobgarlik esa insonda qoladi. Tadqiqot ham shuni ko‘rsatadi: SI funksional topshiriqni uddalaydi, his-tuyg‘uga asoslangan topshiriqda esa ortda qoladi.

Misol: Samarqanddagi oilaviy mebel do‘konining SMM mutaxassisi oyiga 30 ta post tayyorlaydi. U har oy boshida mijozlar hikoyasiga asoslangan bitta asosiy g‘oyani o‘zi o‘ylaydi va suratga olishni o‘zi tashkil qiladi. SI esa shu g‘oya asosida mahsulot tavsiflari, narx haqidagi postlar, bannerlarning turli o‘lchamlari va rus tilidagi versiyalarni tayyorlaydi. Mutaxassis tejalgan vaqtni mijozlar bilan suhbat va natijalarni tahlil qilishga sarflaydi.

Agentliklar uchun nima o‘zgaradi?

Reklama agentliklari uchun bu tadqiqot biznes modelini yangilashga asos beradi. Mijoz endi banner va oddiy matnni SI yordamida o‘zi ham tayyorlay oladi. Shuning uchun post soni yoki ish soati bo‘yicha haq olish modeli zaiflashadi. Agentlikning qiymati strategiya, g‘oya va natijani o‘lchashga ko‘chadi. Amalda bu quyidagilarni anglatadi:

• xizmat narxini postlar soniga emas, mijoz bilan kelishilgan ko‘rsatkichga bog‘lash: buyurtma, murojaat yoki yangi mijoz;
• har bir mijoz uchun brend ovozi, ruxsat etilgan va taqiqlangan iboralar ro‘yxatini yozib, SIga topshiriq berishda undan foydalanish;
• mijozga har oy A/B test natijalari bo‘yicha qisqa hisobot berish;
• shartnomada SI qaysi ishlarda ishlatilishini va natija uchun kim javob berishini ko‘rsatish.

Bunday yondashuv agentlikka SIni ish quroliga aylantirish va mijoz oldida o‘z o‘rnini mustahkamlash imkonini beradi.

A/B testni qanday o‘tkazish kerak?

SI reklamasi yaxshi ishlaydimi yoki yo‘qmi degan savolga umumiy javob yo‘q. Javobni o‘z auditoriyangizdagi test beradi. Meta reklama kabinetida A/B test uchun maxsus vosita bor, boshqa platformalarda esa ikki kampaniyani bir xil sharoitda parallel ishga tushirish mumkin.

Testni quyidagi tartibda o‘tkazing:

1. Bitta savolni aniqlang. Masalan: «SI tayyorlagan sarlavha inson yozgan sarlavhadan ko‘proq buyurtma keltiradimi?» Bitta testda faqat bitta o‘zgaruvchini tekshiring: sarlavha, rasm yoki taklif.
2. Asosiy ko‘rsatkichni tanlang. Kichik biznes uchun bu bosishlar (klik) soni emas, buyurtma, botga yozish yoki qo‘ng‘iroq soni bo‘lgani ma’qul. Tadqiqot ko‘rsatganidek, reklamaning yoqishi va savdoga ta’sir qilishi bir narsa emas.
3. Ikki variant tayyorlang. A versiya inson yozgan, B versiya SI tayyorlagan va inson faqat faktlar, imlo va qonun talabi bo‘yicha tekshirgan bo‘lsin.
4. Auditoriyani teng taqsimlang. Ikkala variant bir xil auditoriya, byudjet va vaqtda ko‘rsatilsin. Bir variantni dushanba, ikkinchisini juma kuni ishga tushirish noto‘g‘ri natija beradi.
5. Yetarli muddat kuting. Testni kamida 7 kun davom ettiring, shunda hafta kunlari farqi hisobga olinadi. Har bir variant bo‘yicha natija yetarli to‘planmaguncha xulosa chiqarmang.
6. Natijani yozib boring. Har bir test uchun gipoteza, variantlar, muddat, byudjet va natijani bitta jadvalga kiriting. Uch-to‘rt oyda qaysi turdagi kontentda SI yaxshi ishlashi aniq ko‘rinadi.
7. G‘olibni yana sinang. G‘olib variantni yangi variant bilan solishtiring. Shunday qilib, reklama doimiy ravishda yaxshilanib boradi.

Testdan oldin quyidagilarni tekshiring:

• Matn davlat tilida va imlo xatosisiz.
• Har bir raqam va va’da isbotlangan.
• Reklamada roziligi olinmagan shaxsning yuzi yoki ovozi yo‘q.
• Raqib bilan solishtirish faktlarga asoslangan.
• Reklama ekani aniq bilinadi.
• SI yaratgan inson tasviri bo‘lsa, bu haqida belgi qo‘yilgan.

Ko‘p beriladigan savollar

SI tayyorlagan reklamani butunlay ishlatmaslik kerakmi? Yo‘q. Tadqiqot SI butun ishni inson aralashuvisiz bajargan holatni o‘rgangan. SI mahsulot afzalliklarini tushuntiruvchi reklamada va ko‘p variant tayyorlashda foydali. Asosiy g‘oya, hikoya va yakuniy tasdiq esa insonda qolishi kerak.

Mijoz reklamani SI tayyorlaganini sezmasa, buning nima ahamiyati bor? Tadqiqotga ko‘ra, tomoshabinlar SI va inson reklamasini deyarli farqlamagan, lekin savdoga ta’sir farq qilgan. Demak, masala reklamani kim tayyorlagani sezilishida emas, uning ta’sir kuchida. Buni faqat o‘z auditoriyangizdagi test ko‘rsatadi.

Kichik biznes uchun A/B test qimmat emasmi? Qimmat emas. Kichik byudjetni ikkiga bo‘lib, ikki variantni bir xil sharoitda ko‘rsatish kifoya. Testsiz reklamaga sarflangan pulning qaysi qismi samara bergani noma’lum qoladi, bu esa ancha qimmatga tushadi.

SI yaratgan reklamani belgilash shartmi? 2026-yil yanvarida qabul qilingan qonunda SI kontentini belgilash bo‘yicha alohida talab yo‘q. Ammo bu masala qonunchilikda hali shakllanmoqda, shuning uchun amaldagi tartibni yurist bilan aniqlashtirish kerak. Hozirdayoq qonun shaxsning qiyofasidan roziligisiz foydalanishni va aldovchi reklamani taqiqlaydi. Demak, SI yaratgan inson tasvirlarini belgilash va ularni real shaxsga o‘xshatmaslik eng xavfsiz yo‘l.

SI reklama tayyorlash narxini tushirdi, lekin ta’sirli reklama yaratish narxini emas. Tadqiqotlar ko‘rsatganidek, sifatli ko‘ringan kontent hali yaxshi ishlaydigan kontent degani emas, tomoshabinga hurmat va tanlov esa natijani oshiradi. O‘zbekistonda auditoriya katta va raqamli kanallar tez o‘smoqda, shuning uchun mahalliy SMM mutaxassislari va agentliklar uchun imkoniyat ham katta. Bu imkoniyatdan eng ko‘p foyda ko‘radigan jamoada g‘oyani inson o‘ylab topadi, variantlarni SI tayyorlaydi, qaror esa test natijasi asosida qabul qilinadi.