Sun’iy intellekt nima? Kurslar, ta’lim yo‘nalishi va yangi kasblar

Qisqasi: sun’iy intellekt nima va uni qayerda o‘rganish mumkin?

Sun’iy intellekt (SI) — ma’lumotlardan o‘rganib, inson bajaradigan aqliy vazifalarni bajaradigan dasturlar. Uni uch yo‘l bilan o‘rganish mumkin:

1. Bepul onlayn kurslar. Davlat loyihasi platformasi aileaders.uz va xalqaro platformalar.
2. Universitet. «Sun’iy intellekt» bakalavriat yo‘nalishi, kirish testi matematika va fizikadan. 2026-yilgi qabulda grant bo‘yicha o‘rtacha o‘tish bali barcha yo‘nalishlar bo‘yicha 134,6 bo‘lgan.
3. Ish joyida qayta o‘qish. Hozirgi kasbingizda SI vositalarini qo‘llashni o‘rganish — eng tez natija beradigan yo‘l.

Sun’iy intellekt nima va qanday ishlaydi?

PQ-358-son qaror bilan tasdiqlangan strategiyada sun’iy intellekt shunday ta’riflanadi: inson bilimi va ko‘nikmalariga taqlid qilish, jumladan mustaqil o‘rganish va yechim izlash imkonini beradigan hamda natijasi inson aqliy faoliyati natijasi bilan solishtirsa bo‘ladigan texnologik yechimlar majmui.

Soddaroq aytganda, odatiy dastur qat’iy qoida bo‘yicha ishlaydi: «agar A bo‘lsa, B ni qil». SI esa qoidani misollardan o‘zi topadi. Unga minglab spam xatlarni ko‘rsatsangiz, keyingi spamni o‘zi taniydi. Bu usul mashinaviy o‘qitish (machine learning) deyiladi.

Asosiy tushunchalar:

Katta til modellari bilan amalda ishlash, jumladan o‘zbek tilida, ChatGPT o‘zbek tilida maqolasida ko‘rsatilgan.

SI kuchli, lekin xato qiladi. U ishonchli ohangda noto‘g‘ri fakt yozishi, eski ma’lumotga tayanishi yoki ma’lumotdagi xatoni takrorlashi mumkin. Shuning uchun muhim qarorda yakuniy so‘z inson qo‘lida qoladi. Firibgarlar ham SIdan foydalanmoqda: soxta ovoz va videodan qanday himoyalanish SI va firibgarlik maqolasida yozilgan.

O‘zbekistonda sun’iy intellekt qanday rivojlanmoqda?

Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son qarori bilan «Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasi» tasdiqlandi. Unda 2030-yilgacha erishiladigan maqsadlar belgilangan, jumladan:

• SI asosidagi dasturiy mahsulot va xizmatlar hajmini 1,5 milliard dollarga yetkazish;
• Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalidagi SI asosidagi xizmatlar ulushini 10 foizga yetkazish;
• SI yo‘nalishidagi ilmiy laboratoriyalar sonini 20 taga yetkazish va yuqori quvvatli hisoblash serverlarini ishga tushirish.

Strategiyada qayd etilishicha, 2021/2022 o‘quv yilidan 15 ta oliy ta’lim muassasasida SIni iqtisodiyot va davlat boshqaruvida qo‘llash bo‘yicha fanlar joriy etilgan. 2023/2024 o‘quv yilida «Sun’iy intellekt» yo‘nalishi bo‘yicha 12 ta oliy ta’lim muassasasiga 572 nafar talaba qabul qilingan: 510 nafari bakalavriatga, 62 nafari magistraturaga.

2025-yil 28-noyabrda Toshkentdagi xalqaro SI forumida Prezident Mirziyoyev «5 million sun’iy intellekt yetakchilari» loyihasini e’lon qildi. Loyiha bo‘yicha 2030-yilgacha 4,75 million o‘quvchi, 150 ming o‘qituvchi va 100 ming davlat xizmatchisi SI bo‘yicha o‘qitiladi. Hududlardagi «Kelajak markazlari»da SI bo‘yicha o‘quv dasturlari joriy qilinadi. Har yili 100 nafar yosh AQSh, BAA va Yevropadagi texnologiya kompaniyalariga amaliyotga yuboriladi. Noyabr oyi yoshlar uchun «SI oyi» deb belgilangan.

Sun’iy intellekt kurslari: qayerda bepul o‘qish mumkin?

Loyihaning rasmiy platformasi — aileaders.uz. Unda ro‘yxatdan o‘tib, SI bo‘yicha onlayn kurslarda o‘qish mumkin. Platformada mavzular bosqichma-bosqich berilgan, shuning uchun boshlovchi ham tushunadi.

Bepul kursni boshlash tartibi:

1. aileaders.uz saytini oching va elektron pochta orqali ro‘yxatdan o‘ting.
2. Darajangizga mos kursni tanlang: boshlovchi bo‘lsangiz, SI asoslari va so‘rov yozish kursidan boshlang.
3. Haftasiga kamida 4–5 soat ajrating va har bir darsdan keyin o‘z ishingizda bitta topshiriqni SI yordamida bajarib ko‘ring.
4. Kursni tugatib, sertifikatni rezyumega qo‘shing.
5. Texnik kasbni maqsad qilgan bo‘lsangiz, keyingi bosqichda Python dasturlash va ma’lumotlar tahlili kursiga o‘ting.

Kurs tanlashda e’tibor bering:

• dastur amaliy topshiriqlardan iborat bo‘lsin, faqat video ma’ruza yetmaydi;
• kurs sizning maqsadingizga mos bo‘lsin: SIdan foydalanuvchi bo‘lish va SI modelini yaratish — ikki xil yo‘l;
• «bir oyda SI mutaxassisi» degan va’dalarga ishonmang: texnik kasb kamida bir necha oylik izchil o‘qishni talab qiladi.

Pullik kurslar ham ko‘p. Ularni tanlashdan oldin bepul platformada asoslarni o‘rganib, qaysi yo‘nalish sizga qiziqligini aniqlab oling.

Ish joyida SIni o‘rganish. Kurs bilan bir qatorda o‘z ishingizda kichik tajribalar qiling. Buxgalter SIdan hisobot jadvalini tekshirishda, HR mutaxassisi vakansiya matnini yozishda, sotuvchi mijozga javob loyihasini tayyorlashda foydalanishi mumkin. Har safar natijani o‘zingiz tekshiring va qancha vaqt tejalganini yozib boring. Bir oyda shunday 10–15 ta misol to‘plasangiz, rezyume yoki lavozim oshishi uchun bu kurs sertifikatidan kuchliroq dalil bo‘ladi.

Kompaniya ma’lumotlarini, mijozlar ro‘yxati va shartnomalarni ochiq SI xizmatlariga yuklamang: ichki qoidalar buni taqiqlashi mumkin.

Sun’iy intellekt yo‘nalishi: kirish ballari va qabul qanday?

Oliy ta’limda «Sun’iy intellekt» bakalavriat yo‘nalishi (60610500) bor. Masalan, u Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida (TATU) o‘qitiladi. Kirish testi matematika va fizika fanlaridan topshiriladi, maksimal ball — 189.

TATUning o‘zi e’lon qilgan 2023/2024 o‘quv yili o‘tish ballari yo‘nalishdagi raqobatni ko‘rsatadi:

2026/2027 o‘quv yili qabulida raqobat umuman oshgan. Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi matbuot anjumanida 2026-yil 18-avgustda e’lon qilinishicha, barcha yo‘nalishlar bo‘yicha grantga o‘rtacha o‘tish bali 134,6 (bir yil oldin 121,8), kontraktga 93,7 (bir yil oldin 84,9) bo‘lgan. Bakalavriatga 209,1 ming abituriyent tavsiya etilgan, ulardan 52,8 mingi grant asosida.

Yo‘nalish bo‘yicha aniq 2026-yilgi o‘tish ballarini universitetning rasmiy saytidan yoki qabul portali my.uzbmb.uz’dan tekshiring. Agregator saytlardagi jadvallar ba’zan yil yoki ta’lim tilini aralashtirib yuboradi.

Abituriyent uchun reja:

1. Matematika va fizikani asosiy fan sifatida chuqur o‘rganing: aynan ular kirish ballini belgilaydi.
2. Ingliz tilini kamida o‘rta darajaga yetkazing: SI bo‘yicha asosiy manbalar ingliz tilida.
3. Maktabda Python dasturlash tilini boshlang, bepul onlayn kurslar bunga yetarli.
4. Bir nechta universitetning shu yo‘nalishini solishtiring: ta’lim tili, kontrakt narxi va laboratoriya imkoniyatlarini ko‘ring.

Sun’iy intellekt qanday yangi kasblarni yaratmoqda?

SI kasblari ikki guruhga bo‘linadi: SIni yaratadiganlar va SIni ishga qo‘llaydiganlar. Ikkinchi guruh ancha katta va unga kirish uchun dasturchi bo‘lish shart emas.

Mehnat bozorida bu kasblar endi shakllanmoqda. hh.uz’da 2026-yil 4-noyabr holatida maoshi ko‘rsatilgan ML muhandisi va ma’lumotlar olimi vakansiyalari soni hali kam, ammo ularda takliflar 12 000 000 so‘mdan yoki 2 500 dollardan boshlanadi. Bu mamlakatdagi o‘rtacha ish haqidan ancha yuqori.

Misol. Toshkentdagi savdo kompaniyasida 4 nafar operator mijozlarning savollariga javob beradi. Kompaniya SI chat-botini joriy qildi va oddiy savollarning yarmini bot ola boshladi. Operatorlar ishdan bo‘shatilmadi: ikki nafari murakkab murojaatlar va sotuvga, biri botning javoblarini tekshirish va yangi savollarni qo‘shishga o‘tkazildi. SI kasbni yo‘q qilmadi, uning mazmunini o‘zgartirdi.

Rahbarlar uchun SIni kompaniyada joriy qilishning amaliy bosqichlari biznesda sun’iy intellekt maqolasida berilgan.

O‘zbekistonda SI bo‘yicha davlat dasturlari, bepul kurslar va universitet yo‘nalishlari bir vaqtda ishga tushgan. Undan yoshlar ham, kasbini yangilamoqchi bo‘lgan mutaxassislar ham foydalanishi mumkin. Bugunoq aileaders.uz’da ro‘yxatdan o‘ting va birinchi darsdan keyin o‘z ishingizdagi bitta vazifani SI yordamida bajarib ko‘ring.

Ko‘p beriladigan savollar

Sun’iy intellekt nima oddiy so‘zlarda?

Sun’iy intellekt — misollardan o‘rganib, inson bajaradigan aqliy ishlarni bajaradigan dastur. U matnni tushunadi, rasmni taniydi, bashorat qiladi va yangi matn yoki tasvir yaratadi. Lekin u xato ham qiladi, shuning uchun natijasini inson tekshirishi kerak.

Sun’iy intellekt kurslarini qayerda bepul o‘qish mumkin?

Davlatning «5 million sun’iy intellekt yetakchilari» loyihasi platformasi aileaders.uz’da ro‘yxatdan o‘tib, bepul onlayn kurslarda o‘qish mumkin. Xalqaro platformalarda ham bepul kirish darslari bor. Boshlovchi uchun SI asoslari va so‘rov yozish kursidan boshlash ma’qul.

Sun’iy intellekt yo‘nalishiga qaysi fanlardan test topshiriladi?

«Sun’iy intellekt» bakalavriat yo‘nalishiga matematika va fizika fanlaridan test topshiriladi, maksimal ball 189. TATUda 2023/2024 o‘quv yilida o‘zbek guruhiga grant bo‘yicha o‘tish bali 159,4, kontrakt bo‘yicha 105,1 bo‘lgan. 2026-yilgi ballarni universitet saytidan yoki my.uzbmb.uz portalidan tekshiring.

Sun’iy intellekt sohasida ishlash uchun dasturchi bo‘lish shartmi?

Yo‘q. Model yaratish uchun dasturlash va matematika kerak. Ma’lumotlarni belgilash, prompt yozish, SIni biznesga joriy qilish va o‘qitish kabi kasblarda esa soha bilimi va savodli yozish muhimroq. Ko‘p mutaxassislar o‘z kasbida SI vositalarini qo‘llash orqali boshlaydi.

Sun’iy intellekt ishchilarni ishsiz qoldiradimi?

SI ayrim takroriy vazifalarni avtomatlashtiradi, lekin ko‘p hollarda kasbning mazmunini o‘zgartiradi. Xodim oddiy ishni SIga topshirib, murakkabroq vazifaga o‘tadi. Shuning uchun SI vositalarini o‘rgangan mutaxassisning mehnat bozoridagi o‘rni mustahkamlanadi.