Xitoy fond bozorida SI pufagi yorildimi va bu jahon bozoriga qanday ta’sir qiladi?

Xitoy bozorida nima bo‘ldi?

Reuters agentligining 26-oktabrdagi tahliliga ko‘ra, SI va chip ishlab chiqaruvchi yetakchi kompaniyalarni birlashtirgan STAR50 indeksi to‘rt oyga yetmay qariyb 40 foiz tushgan. Bu taxminan 480 milliard dollarlik bozor qiymati demakdir. Xitoyning yirik kompaniyalari indeksi iyundagi cho‘qqisidan qariyb 20 foiz pastga tushdi. Bunday pasayish moliya bozorida «ayiq bozori» deb ataladi.

Pasayish kengroq bozorni ham qamrab oldi. Decrypt nashrining hisobiga ko‘ra, mayidan beri materik Xitoy aksiyalari jami qariyb 2,4 trillion dollar qiymat yo‘qotgan. CSI 300 indeksi 22-oktabrda ayiq bozori chegarasini kesib o‘tgan.

Eng ko‘p zarar ko‘rganlar orasida yaqinda birjaga chiqqan kompaniyalar bor:

Nega buni «pufak» deyishyapti?

Iqtisodiyotda pufak deb aktiv narxi uning haqiqiy daromad keltirish qobiliyatidan ancha oshib ketgan holatga aytiladi. Xitoyning SI aksiyalarida aynan shunday belgilar ko‘rindi. STAR50 indeksining eng yuqori nuqtasida kompaniyalar o‘tgan yilgi foydasidan qariyb 250 barobar qimmat baholangan edi. Hozir bu ko‘rsatkich qariyb 100 barobar. Taqqoslash uchun, AQShning Nasdaq 100 indeksi foydadan taxminan 30 barobar qimmat baholanadi.

Bozor bitta mavzuga haddan tashqari bog‘lanib qolgan edi. Goldman Sachs hisobiga ko‘ra, SI kompaniyalari materik Xitoy va Gonkongdagi aksiyalar bozor qiymatining 42 foizini, savdo hajmining esa 57 foizini tashkil etadi. Bunday holatda bitta sohadagi tushkunlik butun bozorni pastga tortadi.

Pekinlik fond menejeri Dong Baojen Reuters’ga bozor chayqovchilik o‘sishiga aylanganini va endi pufak yorilayotganini aytgan. Biroq bu bitta mutaxassisning fikri. Rasmiy idoralar vaziyatni pufak deb baholamagan, Xitoy qimmatli qog‘ozlar nazorati komissiyasi esa Reuters savollariga javob bermagan.

Pasayishga nima sabab bo‘ldi?

Tahlilchilar bitta aniq turtki yo‘qligini qayd etadi. Bir nechta omil birgalikda ta’sir qilgan:

• Haddan tashqari yuqori narxlar. Ikki yillik o‘sishdan keyin ko‘plab aksiyalar foydadan bir necha yuz barobar qimmat sotilayotgan edi.
• AQSh cheklovlari. Vashington Xitoyda ishlab chiqarilgan optik qismlarni AQSh ma’lumot markazlariga yetkazib berishni taqiqlash yo‘lida. Iyulda AQSh aloqa komissiyasi xorijda ishlab chiqarilgan yangi gumanoid robotlarni import qilishni taqiqlagan.
• Daromadga shubha. Investorlar SI kompaniyalari ulkan xarajatlarini qachon qoplashiga ishonmay qoldi. Xitoyda iste’mol talabining sustligi bu xavotirni kuchaytirdi.
• Davlat siyosati. Rasmiylar leveraj va yuqori chastotali savdoni cheklab, bozorni sekin va barqaror o‘sishga yo‘naltirishga harakat qilmoqda. Davlat investorlari narx o‘sgan paytlarda aksiyalarni sotgan va shu yo‘l bilan keskin ko‘tarilishning oldini olgan.

Jahon bozorlariga qanday ta’sir qiladi?

Hozircha Xitoydagi pasayish jahon miqyosidagi qulashga aylanmagan. AQShning texnologiya kompaniyalari indeksi Nasdaq uch hafta oldingi rekordidan qariyb 6 foiz pastda turibdi. Bu sezilarli, lekin halokatli pasayish emas. Ammo savol ochiq qolmoqda: AQShdagi SI kompaniyalari ham shunday qayta baholanishga duch keladimi?

Bu savolga javobni shu haftadagi hisobotlar beradi. Microsoft va Alphabet 28-oktabrda, Amazon esa 29-oktabrda choraklik natijalarini e’lon qiladi. Alphabet 2026-yilda chip va ma’lumot markazlariga 195–205 milliard dollar, Amazon esa qariyb 220 milliard dollar sarflashni kutmoqda. Ikkala kompaniya ham hozir biznesidan tushadigan puldan ko‘proq mablag‘ sarflayapti. Investorlar bu xarajatlar qachon foyda keltirishini bilishni istaydi.

Umumiy moliyaviy muhit ham og‘ir. Brent nefti barreli 111 dollardan qimmat, AQShning 10 yillik obligatsiyalari daromadliligi 5 foizga yaqin. AQSh Federal zaxira tizimi 28-oktabr kuni foiz stavkasi bo‘yicha qaror e’lon qiladi. Bozorlar stavkaning o‘zgarmasligini, ammo dekabrda oshirilishi ehtimolini kutmoqda. Yuqori stavkalar qimmat baholangan texnologiya aksiyalari uchun qo‘shimcha bosim hisoblanadi.

Xalqaro banklarning baholari turlicha. Morgan Stanley Xitoyning xorijdagi aksiyalari eng past nuqtaga yetishidan oldin yana 10–15 foiz tushishi mumkinligini taxmin qilmoqda. BNP Paribas mutaxassisi esa ehtiyotkor investorlar uchun xarid imkoniyatlari paydo bo‘layotganini aytmoqda. HSBC tahliliga ko‘ra, Osiyo fondlari yaqinda aksiyalarni sotgan bo‘lsa-da, Xitoyga hali ham katta ulush ajratib turibdi.

O‘zbekiston uchun nimani anglatadi?

O‘zbekiston fond bozori Xitoy birjalari bilan bevosita bog‘lanmagan, shuning uchun bu pasayish mamlakat investorlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qilmaydi. Ammo ikkita bilvosita kanal bor.

Birinchisi — savdo. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–avgust oylarida O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 57,4 milliard dollarni, shundan Xitoy bilan savdo 13,2 milliard dollarni tashkil etgan. Bu jami aylanmaning qariyb 23 foizi. Fond bozoridagi pasayish Xitoyda iste’mol va investitsiyalarni susaytirsa, bu O‘zbekiston eksportiga talabga ta’sir qilishi mumkin. Shu bilan birga, Xitoy texnologiya kompaniyalari yangi bozorlar izlashi O‘zbekistonga uskuna va investitsiya olib kirish uchun qulay shartlar yaratishi ham mumkin.

Ikkinchisi — xomashyo narxlari. Oltin va mis O‘zbekiston eksportida muhim o‘rin tutadi. Bozordagi notinchlik paytida oltin narxi o‘zgaruvchan bo‘lmoqda: so‘nggi kunlarda u unsiyasi 4 000 dollardan pastga tushib, 28-oktabrga kelib qariyb 4 060 dollarga qaytdi. Mis narxi ham Xitoy talabiga bog‘liq. Oltin narxining yuqori darajada saqlanib turishi O‘zbekistonning valyuta zaxiralari va eksport tushumi uchun ijobiy omil bo‘lib qolmoqda.

Investor va tadbirkorlar uchun xulosa

Xitoydagi voqealar SI kompaniyalariga bo‘lgan ishtiyoq abadiy davom etmasligini ko‘rsatdi. Texnologiya kelajakni o‘zgartirishi mumkin, ammo kompaniya aksiyasi uning real daromadidan bir necha yuz barobar qimmat baholansa, narx keskin tushishi mumkin. Xorijiy brokerlar orqali SI kompaniyalariga sarmoya kiritayotgan o‘zbekistonlik investorlar uchun asosiy saboq — bitta mavzuga barcha mablag‘ni tikmaslik va kompaniyaning haqiqiy daromadiga qarash.

Tadbirkorlar uchun esa SI texnologiyasining o‘zi qadrsizlanmagan. Pasayish aksiyalar narxiga tegishli, SI vositalarining biznesdagi foydasiga emas. Aksincha, raqobat kuchaygani sari SI xizmatlari arzonlashib boradi va bu kichik va o‘rta biznes uchun ularni yanada qulayroq qiladi.