Dronlar iqtisodiyotga qanday foyda keltiradi va O‘zbekistonda qanday qoidalar taklif qilinmoqda?

Prezident Mirziyoyevga qanday takliflar taqdim etildi?

Prezident rasmiy saytidagi xabarga ko‘ra, taqdimotda dronlar uchun uchta asosiy yo‘nalish ko‘rsatilgan. Qishloq xo‘jaligida ular ekin maydonlarini kuzatadi, ishlov beradi va hosildorlikni monitoring qiladi. Sanoatda ishlab chiqarish va infratuzilma holatini nazorat qiladi, shaharlarda esa transport oqimini kuzatishga yordam beradi. Xabarda jahon dron bozori yiliga 10–15 foiz o‘sayotgani aytilgan.

Dronlardan keng foydalanish uchun aniq qoidalar kerak. Taqdimotda quyidagi takliflar muhokama qilindi:

• dronlardan foydalanishning yagona qoidalari;
• dronlarni hisobga olish va parvozlarni muvofiqlashtirish;
• yetkazilgan zararni qoplash va sug‘urtalash mexanizmlari;
• dronlar haqidagi ma’lumotlarni birlashtiruvchi yagona raqamli axborot tizimi;
• parvoz hududlarini aniq belgilash va ulardan foydalanish tartibi.

Parvoz xavfsizligi va fuqarolarning shaxsiy hayoti daxlsizligi alohida talab qilib ko‘rsatildi. Kadrlar masalasi ham ko‘tarildi: Spot xabariga ko‘ra, 2027–2028-o‘quv yilidan Transport universitetida mutaxassis tayyorlash rejalashtirilmoqda.

Yakunda Prezident Mirziyoyev mutasaddilarga takliflar tayyorlashni topshirdi. Takliflar ilg‘or xorij tajribasi asosida qonunchilikni takomillashtirish, mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish va tadbirkorlarga qulay sharoit yaratishga qaratiladi. Gazeta.uz qayd etishicha, qoidalarni o‘zgartirishning aniq muddati va parvoz hududlari ro‘yxati hali e’lon qilinmagan. Demak, hozircha rejangizni amaldagi tartib asosida tuzing.

Dronlar iqtisodiyotga qanday foyda keltiradi?

Bozorning tuzilishiga qarang. Drone Industry Insights kompaniyasi 2025-yilda xizmatlar hajmini 29,4 milliard dollar, apparatlarni esa 6,7 milliard dollar deb baholagan. PwC konsalting kompaniyasi 2016-yilda dron yechimlari bozorini 127 milliard dollardan ortiq deb hisoblagan, eng katta soha infratuzilma edi. Demak, asosiy pul dronni sotishda emas, undan olingan natijani sotishda.

Qishloq xo‘jaligida qancha tejash mumkin?

Global Times 28-oktabrda sanoat ma’lumotlarini keltirdi: an’anaviy usulga nisbatan dron suvni 50 foizdan ko‘proq, pestitsidni 20–40 foiz tejaydi. Ilmiy baho kamtarroq. Xitoy hududlari bo‘yicha 2018–2023-yillar ma’lumotini o‘rgangan tadqiqotda dronlar pestitsid sarfini gektariga 1,11 kilogrammga, ya’ni o‘rtacha sarfning 7,6 foiziga kamaytirgan.

Farq o‘lchov usuliga bog‘liq. Birinchi raqam ishlov berish usullarini solishtiradi, ikkinchisi butun hudud bo‘yicha o‘rtacha natijani ko‘rsatadi. O‘g‘it bo‘yicha bitta umumiy raqamga ehtiyot bo‘ling: natija ekin, tuproq va sizda bor texnikaga bog‘liq.

Misol: Jizzaxdagi fermer xo‘jaligi 100 gektar paxta uchun pestitsidga yiliga 50 million so‘m sarflaydi, deylik. Raqam shartli. Tejash 7,6 foiz bo‘lsa, yiliga 3,8 million so‘m, 20 foiz bo‘lsa, 10 million so‘m qoladi. Biznes-rejada past raqamdan hisoblang: loyiha shunda ham o‘zini oqlasa, unga ishonish mumkin.

Infratuzilma va energetikada dron nimani almashtiradi?

Dron xavfli va qimmat ishni osonlashtiradi, masalan, dengizdagi shamol stansiyalarida. Results in Engineering jurnalidagi modelda arqonda ishlaydigan mutaxassislar o‘rniga dron ishlatilganda tekshiruv xarajati 70 foizgacha kamaygan. Turbina to‘xtab turgani uchun yo‘qotiladigan daromad esa 90 foizgacha qisqargan. Bu dengizdagi stansiya uchun hisob, quruqlikda raqam boshqacha bo‘ladi.

O‘zbekistonda quyosh stansiyalari va elektr tarmoqlari kengaymoqda. Baland tayanch, quvur yoki katta quyosh maydonini tekshiradigan kompaniya uchun bu tayyor buyurtmachi. Sizda shunday obyekt bormi? Bir tekshiruv qanchaga tushishini hisoblab ko‘ring.

Qurilish va geodeziyada foyda qachon boshlanadi?

Tezyo‘l qurilishida o‘tkazilgan tadqiqot foydani qachon kutish kerakligini ko‘rsatadi. Dron bilan o‘lchangan tuproq hajmi an’anaviy o‘lchovdan 2,36–2,51 foiz yuqori chiqqan. Birinchi ishda dron ikki baravar ko‘p vaqt va 1,4 baravar ko‘p xarajat talab qilgan. Ikkinchi ishdan boshlab vaqt ham, xarajat ham taxminan ikki baravar kamaygan.

Xulosa oddiy: dron bir martalik loyiha uchun emas, takroriy o‘lchov uchun foydali. Xarita tuzishda ham tejash bor: Zanzibarda Jahon banki bilan boshlangan loyiha xaritalashni 2004-yilgi samolyot suratiga nisbatan 10 baravar arzonlashtirgan. Hisobni loyihangizda bir xil o‘lchov necha marta takrorlanishini sanashdan boshlang.

Logistika va shahar xizmatlari nimadan yutadi?

Yaxshi o‘rganilgan misollardan biri — Ruanda. The Lancet Global Health jurnalidagi tadqiqotga ko‘ra, dron qon mahsulotlarini o‘rtacha 49,6 daqiqada yetkazgan. Yo‘l orqali yetkazishdan bu taxminan 79 daqiqa tez. Yaroqlilik muddati o‘tgan qon birliklari soni esa 12 oyda 67 foizga kamaygan.

Bu natija barcha yuklarga taalluqli emas: dron qimmatli, yengil va shoshilinch yukda eng samarali. Yukingiz shunday bo‘lsa, dron bilan yetkazishni hisoblab ko‘ring.

PwC Buyuk Britaniya uchun 2030-yilgacha eng yaxshi ssenariyda 22 milliard funt sterling sof tejash bo‘lishini hisoblagan. Bu prognoz, erishilgan natija emas. Shahar xizmatlari uchun esa taqdimotda transport oqimini kuzatish va ko‘chalarda harakatni tashkil etish ko‘rsatilgan.

Xorijda dronlar qanday tartibga solinadi?

Asosiy tamoyil — qoidani xavf darajasiga bog‘lash. Yevropa Ittifoqi xavfni toifalarga bo‘ladi, AQSh esa umumiy cheklov qo‘yadi, undan chetga chiqish uchun alohida ruxsat beradi. Jadvalda EASA — Yevropa Ittifoqi aviatsiya xavfsizligi agentligi, FAA — AQSh Federal aviatsiya boshqarmasi.

Bu tajribadan O‘zbekiston uchun foydali xulosalar chiqadi. Past xavfli ishga sodda yo‘l ochilsa, nazorat kuchi shahar va muhim obyektlarga qaratiladi. Javob muddati oldindan ma’lum bo‘lsa, tadbirkor loyihasini rejalay oladi.

2026-yilgi Davlat dasturida ko‘zda tutilgan yashil, sariq va qizil hududlar shu yondashuvga juda yaqin. Loyihangizni hozirdan shu mantiqda baholang: parvoz qayerda bo‘ladi, odamlar yoki muhim obyektlar yaqinidan o‘tadimi?

O‘zbekistonda hozir qanday tartib amal qiladi?

Asosiy hujjat — Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 15-noyabrdagi 658-son qarori. U 2026-yil iyuligacha kiritilgan o‘zgartirishlar bilan amal qilmoqda. Qarorga ko‘ra, dron va uning qismlarini qonunga xilof ravishda olib kirish, sotish, sotib olish, saqlash va ishlatish taqiqlanadi. Vazirliklar, idoralar va xo‘jalik subyektlariga ruxsat Vazirlar Mahkamasining alohida qarori bilan beriladi.

Ruxsat olgan korxona quyidagi yo‘ldan o‘tadi:

1. Radioelektron vositalardan foydalanish uchun vakolatli organdan ruxsat oling.
2. Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligiga ariza, mulk hujjati, zavod pasporti va parvozlar qo‘llanmasini topshiring.
3. Texnik tekshiruvdan o‘ting: agentlik buni 10 ish kunigacha baholaydi, ariza uchun haq olinmaydi.
4. Dronni reyestrdan o‘tkazing va korpusiga besh raqamli belgini tushiring.
5. Parvozdan oldingi kun soat 14:00 gacha havo hududidan foydalanish buyurtmanomasini topshiring.

Spot ma’lumotiga ko‘ra, ATM: Safe Sky tizimi orqali ruxsatnomani mobil ilovada olish mumkin.

Foto va video ishlarida qo‘shimcha talab bor: 658-son qarorning 3-ilovasi aerosuratga olish uchun Bosh shtabning maxsus ruxsatnomasini nazarda tutadi. Geodeziya va kino loyihalarini shu ruxsatnomaga ketadigan vaqtni hisobga olib rejalashtiring.

Agrosoha uchun tartib tezroq yengillashmoqda. 2026-yil iyulidagi 381-son qaror bilan agrodronning maksimal uchish og‘irligi 250 kg gacha oshirildi. Biroq tur sertifikati va GPS treker yoki masofaviy identifikatsiya moduli talab qilinadi. PF-130-son farmon qishloq xo‘jaligi tashkilotlariga imtiyozli kreditning mexanizatsiya yo‘nalishi hisobidan dron xizmatidan foydalanishga ruxsat berdi.

Davlat ham bu yo‘nalishni qo‘llab-quvvatlamoqda. Qishloq xo‘jaligi vazirligi tashabbusi va Jahon banki ko‘magida 100 ta dron olib kelindi: 50 tasi monitoring, 50 tasi agrotexnik ishlar uchun. Qarshidagi FM World korxonasida esa agrodron ishlab chiqarish loyihalarini boshlash vazifasi qo‘yilgan.

Tadbirkor uchun qaysi sohalarda imkoniyat bor?

Eng real yo‘l — natija sotish. Quyidagi jadvalda har bir yo‘nalish uchun buyurtmachi va birinchi qadam berilgan. Sizning kompaniyangiz qaysi qatorga to‘g‘ri keladi?

PF-130-son farmon dron xizmati, ishlab chiqarish va o‘quv kurslari bo‘yicha ixtisoslashgan korxonaga tashabbuskor tadbirkorlarni jalb qilish taklifini ham ma’qullagan. Bu kichik biznes g‘oyalari orasida nisbatan ko‘p kapital talab qiladigan yo‘nalish, shuning uchun biznes uchun kredit shartlarini oldindan solishtiring.

Tadbirkor hozir nima qilishi kerak?

Qoidalar o‘zgarishini kutib o‘tirmang, lekin amaldagi tartibni ham chetlab o‘tmang. Bu hafta quyidagilardan boshlang:

• Sohangizdagi bitta qimmat jarayonni tanlang: tekshiruv, o‘lchov yoki purkash.
• Uning hozirgi xarajatini gektar, kilometr yoki obyekt hisobida yozing.
• Xizmatni ruxsati bor hamkordan olib sinab ko‘ring, o‘zingiz dron sotib olishga shoshilmang.
• Hamkorning ruxsat hujjati va reyestr belgisini tekshiring.
• Fuqaro aviatsiyasi agentligi va Agroportaldan amaldagi tartibni yozma so‘rang.
• Yangi qoidalar loyihasi muhokamaga chiqsa, regulation.gov.uz portalida fikringizni bildiring.

Asosiy xavflar nimalardan iborat?

Ruxsatsiz parvoz. Gazeta.uz yozishicha, 2024-yildagi qonun bilan birinchi qoidabuzarlik uchun 10–20 bazaviy hisoblash miqdorida jarima va dronni musodara qilish belgilangan. Qoidabuzarlik takrorlansa, uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish xavfi bor. Xitoydan tovar olib kelish tartibi dronga to‘g‘ridan-to‘g‘ri taalluqli emas: avval ruxsatni hal qiling, keyin buyurtma bering.

Sug‘urta va zarar. 658-son qarorda sug‘urta bo‘yicha alohida band yo‘q, taqdimotda esa bu mexanizmni takomillashtirish zarurligi aytildi. Sug‘urta kompaniyasidan uchinchi shaxslar oldidagi javobgarlikni qoplash imkonini so‘rang. Shartnomada dron yetkazgan zarar uchun kim javob berishini yozing.

Shaxsiy hayot. Fuqarolarning shaxsiy hayoti daxlsizligi taqdimotning asosiy talablaridan biri. Suratda odam tanilsa, «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi qonun talablarini yurist bilan tekshiring. Kameradan faqat buyurtma doirasida foydalaning, ortiqcha yozuvni o‘chiring.

Ko‘p beriladigan savollar

O‘zbekistonda oddiy fuqaro dron uchira oladimi?

658-son qaror o‘yinchoq modelga ruxsat beradi: og‘irligi 250 grammgacha, kamerasiz, avtonom boshqaruv va navigatsiyasiz. U 50 metrgacha balandlikda, doimiy ko‘rinib turgan holda uchiriladi. Kamerali dron bu toifaga kirmaydi. Xususiy shaxslar uchun yangi shartlar hali e’lon qilinmagan.

Yangi qoidalar qachon kuchga kiradi?

Aniq sana yo‘q. Hozircha mutasaddilarga takliflar tayyorlash topshirilgan. Yangi hujjat qabul qilinmaguncha 658-son qaror amal qiladi.

Fermer agrodron xizmatidan qanday foydalanadi?

PF-130-son farmon Agroportal orqali ariza berish, shartnoma tuzish va to‘lov qilishni nazarda tutadi. Xizmat 30 metrgacha balandlikda, kelishilgan hududlarda yillik ruxsatnoma asosida ko‘rsatiladi. Hududingizda xizmat bor-yo‘qligini Qishloq xo‘jaligi vazirligining hududiy bo‘linmasidan aniqlang.

Dron bozorida yirik raqamlarga ishonish mumkinmi?

Yo‘nalishiga ishonish mumkin, aniq summasiga ehtiyot bo‘lish kerak. Tadqiqot kompaniyalari bozorni turlicha baholaydi, PwC raqamlari esa prognoz va potensial hajmni ko‘rsatadi. O‘z loyihangizni real xarajat va sinov natijasi asosida hisoblang.

O‘zbekistonda dronlar uchun yo‘l ochilmoqda: agrosohada imtiyozlar bor, kadrlar tayyorlash rejalashtirilmoqda, yagona qoidalar bo‘yicha takliflar tayyorlanmoqda. Qoidalar chiqqan kuni raqamlari tayyor kompaniya yutadi. Shu hafta bitta jarayonning hozirgi xarajatini hisoblang va ruxsati bor hamkordan narx so‘rang.