Yoshlar startaplarini moliyalashtirish: 598-son qaror nimani o‘zgartirdi?

Nima o‘zgardi va bu nega muhim?

Hujjatning to‘liq nomi: Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 30-oktabrdagi 598-son «Startap va biznes loyihalarni moliyalashtirish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida»gi qarori (QMMB: 09/26/598/1086-son).

Lex.uz bazasida kuchga kirish sanasi 30-oktabr deb ko‘rsatilgan. Qarorda alohida kuchga kirish bandi yo‘q, shuning uchun Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risidagi qonunning umumiy qoidasi amal qiladi: hujjat rasmiy e’lon qilingan kundan kuchga kiradi.

Qaror Prezident Mirziyoyevning PF-66-son farmoni, PQ-59-son va PQ-148-son qarorlariga muvofiq qabul qilingan. Asosiy o‘zgarish 2025-yil 10-iyuldagi 426-son qaror ilovalariga tegishli.

Tadbirkor uchun asosiysi ikki nizom. Yoshlar ishlari agentligi (bundan keyin Agentlik) huzuridagi Yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish davlat maqsadli jamg‘armasining (bundan keyin Jamg‘arma) nizomi yangi tahrirda yozildi. «Yoshlar ventures» venchur jamg‘armasi nizomiga ham o‘zgartirish kiritildi.

Eng katta farqlar:

Bazaviy hisoblash miqdori (BHM) 2026-yil 1-sentabrdan 440 000 so‘m. Demak, 10 ming BHM 4,4 mlrd so‘mga teng.

Kredit stavkasining formulasi o‘zgarmadi: Markaziy bank asosiy stavkasiga 4 foiz punkt qo‘shiladi. Markaziy bank 4-noyabrdagi press-relizida stavkani 14 foizda qoldirganini e’lon qildi. Demak, bugun yangi kredit yillik 18 foiz turadi. Stavka keyin o‘zgarsa ham, olingan kreditning foizi o‘zgarmaydi (24-band).

Kredit olmoqchi bo‘lsangiz, summani jadvaldagi pog‘onalar bilan solishtiring va to‘lovlarni shu 18 foizdan hisoblang.

Kim foydalana oladi va qaysi vosita kimga mos?

Startap vositalarida yosh mezoni aniq: 18 yoshga to‘lgan, 30 yoshdan oshmagan O‘zbekiston fuqarosi yoki tasischisi shunday fuqaro bo‘lgan yuridik shaxs. Xarajati qoplanadigan startap loyihaning davomiyligi 7 yilgacha bo‘lishi kerak.

Jadvalda YaTT yakka tartibdagi tadbirkorni, MVP sinov uchun yasalgan birinchi namunani, «R&D» esa ilmiy tadqiqot va ishlanmalarni bildiradi. Nizomdagi asosiy vositalar:

Bundan tashqari, olis mahallalarda xorijiy til markazi uchun 140,8 mln so‘mgacha foizsiz qarz bor (3-ilovada 370 ta mahalla sanab o‘tilgan). «Book cafe» va kitob do‘koni, kasb-hunar ustaxonasi va ko‘chma do‘kon uchun ham alohida ssudalar joriy etildi. Bu uch vositada limit bitta oluvchiga emas, hudud yoki tuman uchun jami miqdor sifatida yozilgan. Shuning uchun o‘z tumaningizdagi qoldiqni so‘rang.

Qaysi biri sizga mos? Hali g‘oya bosqichida bo‘lsangiz, qaytarilmaydigan xarajat qoplashdan boshlang. Daromadingiz barqaror bo‘lsa, kredit yoki qarzga qarang. Tez o‘sib, xorijga chiqayotgan jamoaga venchur investitsiya mos keladi.

Ariza qanday topshiriladi?

Yo‘l vositaga bog‘liq. Hujjatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki elektron axborot tizimlari orqali berish mumkin. Bank krediti skoringdan, ya’ni bankning mijozni ballar bilan baholashidan boshlanadi.

Kengash 20 nafar tadbirkor va ekspertdan iborat, jamoatchilik asosida ishlaydi. Ko‘p loyihalarga a’zolarning 50 foizidan ko‘pining ovozi yetadi. Bino va uskuna qarzi hamda startap studiya uchun esa to‘rtdan uch ko‘pchilik kerak. Bu ikki vosita uchun biznes-rejani ayniqsa puxta yozing, biznes-reja tuzish qo‘llanmamiz yordam beradi.

Arizani shu tartibda tayyorlang:

1. Vositani tanlang va uning talablarini nizom bandlari bilan solishtiring.
2. Soliq va majburiy ijro byurosi qarzini yoping, kredit tarixini tekshiring.
3. Ta’minotni oldindan belgilang: sug‘urta polisi, kafillik yoki garov.
4. Biznes-reja, xarajatlar smetasi va to‘lov hujjatlarini bitta papkaga yig‘ing.
5. Ariza kamchilik bilan qaytsa, uni 5 ish kunida tuzating. Iltimosnoma bilan bu muddat kamida 5 kunga uzaytiriladi.

Xarajat sanasiga e’tibor bering. MVP, patent va tovar belgisi xarajatlari arizadan oldingi bir yil ichida qilingan bo‘lishi kerak. Tarmoqqa ulanish yig‘imida esa to‘lovdan keyin 90 kun bor.

Bank arizani rad etsa, loyiha tashabbuskori 10 kun ichida Jamg‘armaga shikoyat qila oladi (12-band). Kredit bosqichlari va bankka tayyorgarlik haqida biznes uchun kredit maqolamizda yozganmiz.

Bu yosh tadbirkor uchun amalda nimani anglatadi?

Avvalo, pulning narxini solishtiring. Bank krediti 18 foiz bo‘lsa, bino va uskuna qarzi boshqacha ishlaydi. Mol-mulk xaridini Jamg‘arma moliyalashtiradi, tashabbuskor esa qiymatni chorak ustama bilan bo‘lib to‘laydi. Keyingi to‘lovlar topshirish-qabul dalolatnomasi asosida o‘tkaziladi.

Faraz qilaylik, 1 yil imtiyozdan keyin 48 oy teng to‘lanadi. Shunda ustama taxminan yillik 7,5 foizga to‘g‘ri keladi. Bu bizning hisobimiz, nizomda to‘lov davriyligi yozilmagan.

Lekin bu qarz 125 foizlik garov, «BB» reyting va 12 oydan ortiq faoliyatni talab qiladi. Bank kreditlari bilan solishtirish uchun foizlar sharhimizga qarang.

Misol: Samarqandlik 24 va 26 yoshli ikki asoschi kichik do‘konlar uchun ombor hisobi dasturini yaratmoqda. Ular sohada kamida uch yil tajribali ikki mentorga 120 mln so‘m to‘ladi. MVP tayyor bo‘lgach, Jamg‘arma 60 mln so‘mni qoplashi mumkin. Keyin ular tasdiqlangan mahalliy inkubatsiyaga kiradi va badal uchun 44 mln so‘mgacha grant so‘raydi.

Dastur nomini tovar belgisi sifatida ro‘yxatdan o‘tkazish xarajati ham 13,2 mln so‘mgacha qaytadi. Jami 117,2 mln so‘mgacha yordam, bu shartli hisob. Har bir ariza alohida ko‘rib chiqiladi, summa kafolatlanmaydi.

Misoldan ikki xulosa chiqadi. Birinchidan, xarajat qoplash uchun avval o‘z pulingizni sarflaysiz, shuning uchun aylanma mablag‘ni rejalashtiring. Ikkinchidan, shartnoma, dalolatnoma va bank to‘lovi hujjatlarisiz hech narsa qaytmaydi. Naqd to‘lov va og‘zaki kelishuvdan voz keching.

Yoshlar vositalaridan tashqari tadbirkorga beriladigan boshqa to‘lovlar haqida subsidiya olish maqolamizda yozganmiz.

«Yoshlar ventures» investitsiyasi qanday ishlaydi?

Venchur investitsiya kredit emas. Jamg‘arma pul evaziga kompaniya ulushini oladi va foydani ulush qiymati oshishidan kutadi.

Limit loyiha bosqichiga bog‘liq. Namunaviy model ishlab chiqilayotgan istiqbolli loyihaga 500 mln so‘mgacha beriladi. Bozorga chiqqan va xorijga tayyor loyihalar limitini maqola boshidagi jadvaldan ko‘ring.

Ideaton va hakaton, ya’ni g‘oya va yechim tanlovlari g‘oliblariga nufuzli inkubatsiya yoki akseleratsiya sharti bilan 20 ming dollargacha konvertatsiya qilinadigan qarz beriladi. Bu qarz keyin ustav kapitalidagi ulushga aylanishi mumkin.

Venchur nizomiga ko‘ra, loyiha akseleratsiya yoki inkubatsiyani tugatgan, nufuzli tanlovda g‘olib bo‘lgan yoki boshqa venchur jamg‘armadan pul jalb qilgan bo‘lishi kerak. Oxirgi holatda investitsiya o‘sha pulga teng miqdorgacha beriladi.

Jamg‘arma nizomining 137-bandi 5 mlrd so‘mlik yo‘l uchun aniqroq. Kompaniyangizni shu talablar bilan solishtiring:

• kamida 6 oy faoliyat va to‘liq yoshlarga tegishli kompaniya;
• yillik aylanma kamida 500 mln so‘m, ish o‘rinlari kamida 5 ta;
• soliq qarzi yo‘q, biznes-rejani Kengash ma’qullagan;
• xorijga chiqish taqdimotida qaysi davlatga chiqilishi, talab va raqobatbardoshlik ko‘rsatilgan.

Kengash hujjatlarni 15 ish kunida ko‘rib chiqadi.

Ulush qanday hisoblanadi?

Nizom yuqori chegarani belgilaydi, ya’ni 40 foiz. Kompaniyani baholash formulasi berilmagan. Lekin chegaradan bir xulosa chiqarish mumkin: 5 mlrd so‘m 40 foizdan oshmasligi uchun investitsiyadan keyingi baho kamida 12,5 mlrd so‘m bo‘lishi kerak.

Misol: Startap 2 mlrd so‘m oladi. Investitsiyadan keyingi baho 8 mlrd so‘m bo‘lsa, «Yoshlar ventures» 25 foiz oladi, asoschilarda 75 foiz qoladi. Baho 5 mlrd so‘m bo‘lsa, fond ulushi 40 foizga yetadi. Baholash bo‘yicha muzokara pulning o‘zichalik muhim, shuning uchun unga raqamlar bilan tayyorlanib boring.

Qanday xatarlar bor?

• To‘xtatish va qaytarish. Shartnoma yoki o‘sish ko‘rsatkichlari bajarilmasa, Jamg‘arma keyingi transhni, ya’ni pulning navbatdagi qismini to‘xtatishi mumkin. U ulushni realizatsiya qilishi, pulni shartnomadagi tartibda qaytarishni talab qilishi ham mumkin (145-band). Shuning uchun investitsiya shartnomasidagi qaytarish bandini yurist bilan o‘qing.
• Haqiqiy bo‘lmagan KPI. Keyingi transhlar asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlariga (KPI) bog‘liq va teng bo‘linadi. Ortiqcha optimistik reja o‘zingizga qarshi ishlaydi.
• Hisobot intizomi. Sarf va moliyaviy hisobotni har chorak yakuni bo‘yicha keyingi oyning 10-sanasiga topshirasiz.
• Kredit bilan to‘qnashuv. To‘liq yoshlarga tegishli kompaniya kredit yoki qarz olgach, shartnoma davomida yoshlar ulushini kamaytira olmaydi (30, 32 va 49-bandlar). Istisno: ulushning boshqa yosh fuqaroga o‘tishi. Taqiq buzilsa, kredit stavkasi tijorat stavkasiga o‘tadi va pul muddatidan oldin qaytariladi. Ustav fondiga yangi investor kirsa, ulush foizi kamayadi, shuning uchun bunday bitimdan oldin bank va Jamg‘armadan yozma tushuntirish oling.
• Bog‘liqlik. Agentlik, Kengash a’zolari va fond bilan affillangan, ya’ni aloqador oluvchi moliyaviy ko‘mak ololmaydi (158-band).

Xalqaro tajriba bilan taqqoslaganda qanday ko‘rinadi?

Chilidagi Start-Up Chile akseleratori Corfo davlat agentligiga qarashli. 2026-yilgi tanlovda u bosqichga qarab 15–75 mln Chili pesosi ajratadi va ulush olmaydi.

Hindistonning Startup India Seed Fund Scheme dasturi pulni inkubatorlar orqali beradi: prototip uchun 2 mln rupiyagacha grant, bozorga chiqish uchun 5 mln rupiyagacha konvertatsiyalanadigan yoki qarz vositasi.

O‘zbekiston modeli ikkalasining elementlarini birlashtiradi. Xarajat qoplash va grant Chili yondashuviga, inkubatorga 5 mlrd so‘mlik qarz va konvertatsiya qilinadigan qarz Hindiston mantig‘iga yaqin. Farqi shundaki, yuqori bosqichda davlat jamg‘armasi kompaniya ulushiga bevosita kiradi.

Hindiston dasturi inkubatorlarga aniq talab qo‘yadi: kamida ikki yil faoliyat, 25 ish o‘rni va kamida besh startap. O‘zbekistonda tuziladigan dasturlar ro‘yxati uchun ham shunday ochiq mezonlar foydali bo‘ladi. Inkubator tanlayotganda shu savollarni o‘zingiz ham bering: u necha yildan beri ishlaydi va nechta startapni o‘stirgan?

Qaysi joylar hali aniq emas?

Yangi tizim endi ishga tushmoqda, ayrim qoidalar keyingi hujjatlarda aniqlashadi:

• Platforma. Agentlik ikki oy ichida yagona raqamli monitoring tizimini yaratib, Jamg‘arma platformasini takomillashtirishi va idoraviy hujjatlarni moslashtirishi kerak. Bu muddat taxminan yil oxiriga to‘g‘ri keladi.
• Kengash tartiblari. «Yangi avlod» subsidiyasi (12 BHMgacha), chempionat va Combinator dasturlarining mezon va muddatlarini Kengash belgilaydi. Shu qarorlarni kuzatib boring.
• Ro‘yxatlar. Startap ekotizimini rivojlantirish bo‘yicha muvofiqlashtiruvchi kengash yo‘nalishlar va dasturlar ro‘yxatini tasdiqlaydi.
• Ikki yo‘l. Jamg‘arma nizomi va venchur nizomidagi 5 mlrd so‘mlik talablar turlicha yozilgan. Qaysi biri qachon qo‘llanishini fond tushuntirishi kerak bo‘ladi.
• Sinov muddati. Bino va uskuna qarzi 2025–2026-yillar uchun 30 mlrd so‘mlik tajriba-sinov sifatida belgilangan. Bu summa eng katta qarzdan yettitasiga ham yetmaydi. Davomi haqida qaror kutilmoqda.
• Amaldagi shartnomalar. Qaror avval tuzilgan shartnomalarga yangi muddat va chegaralar qo‘llanishini alohida aytmaydi.

Jamg‘arma huzurida Yoshlar biznes maslahatchilari guruhi ham tashkil etiladi. U moliyaviy ko‘mak olgan tadbirkorlarga muammolarni hal qilishda yordam beradi.

Keyingi qadamlar qanday?

Bugundan shularni qilishingiz mumkin:

1. Bu oy: Startap ekotizimining yagona elektron platformasida ro‘yxatdan o‘ting. Grant va startap studiya vositalari shunga bog‘liq.
2. Bu oy: reyting, kredit tarixi, soliq va majburiy ijro byurosi qarzini tekshiring.
3. Har doim: mentor, kurs va patent xarajatlarini bank orqali to‘lang, shartnoma va dalolatnomalarni saqlang.
4. Kredit rejalashtirsangiz: Markaziy bankning 16-dekabrdagi yig‘ilishini kuzating. Yangi stavka faqat yangi kreditlarga ta’sir qiladi.
5. Venchur rejalashtirsangiz: uch investitsiya bosqichi (raund) uchun ulushlar jadvalini tuzing, Kengashga real KPI taklif qiling.

Ko‘p beriladigan savollar

598-son qaror qachondan amal qiladi?

Lex.uz bazasiga ko‘ra, 2026-yil 30-oktabrdan. Qarorda alohida kuchga kirish bandi yo‘q, shuning uchun umumiy qoida qo‘llaniladi. Elektron platformani takomillashtirish va monitoring tizimini yaratish uchun esa ikki oy berilgan.

Yoshlar startapiga qaytarilmaydigan pul beriladimi?

Ha. Mahalliy inkubatsiya badali uchun grant, MVP mentorlari uchun subsidiya bor, patent va kurs xarajatlari ham qoplanadi. Summalar yuqoridagi jadvalda. Ammo ko‘p holatda avval xarajatni o‘zingiz qilib, uni hujjat bilan isbotlaysiz.

«Yoshlar ventures» kompaniya ustidan nazoratni oladimi?

Ulush 40 foizdan oshmaydi, asoschilarda ko‘pchilik qoladi. Ammo shartnomada ovoz va veto huquqlari alohida yozilishi mumkin. Nizom bu masalani batafsil tartibga solmagan, shuning uchun shartnomani diqqat bilan o‘qing.

30 yoshdan oshgan asoschi nima qiladi?

Startap xarajatlarini qoplash vositalari 30 yoshgacha bo‘lgan fuqarolar uchun. Lekin bino va uskuna qarzi hamda 500 mln – 5 mlrd so‘mlik kredit ish o‘rinlarining kamida 50 foizini yoshlarga beradigan kompaniyalarga ham ochiq. Bu yo‘lda nizom tasischining yoshini talab qilmaydi.

Yakka tartibdagi tadbirkor venchur investitsiya ola oladimi?

Yo‘q, ulush kiritish uchun yuridik shaxs kerak. 18–30 yoshli fuqaro keyinchalik kompaniya ochish sharti bilan ariza berishi mumkin. Kredit uchun esa yosh YaTT 500 mln so‘mgacha murojaat qila oladi.

Bu qaror yosh asoschining birinchi pul manbasini kengaytirdi, lekin tayyor hujjatlar va intizomli hisobotni talab qiladi. Bugun bitta ish qiling: loyihangiz bosqichini aniqlab, jadvaldan unga mos bitta vositani tanlang va uning bandlarini o‘qib chiqing.