Aksiya sotib olish: O‘zbekistonda aksiyaga qanday investitsiya qilinadi?

Qisqasi: O‘zbekistonda aksiya qanday sotib olinadi?

1. Istiqbolli loyihalar milliy agentligi reestridan litsenziyali brokerni tanlang.
2. Broker bilan shartnoma tuzing: bunda pasport yoki ID-karta va bank rekvizitlari kerak bo‘ladi, ko‘p brokerlar buni onlayn qabul qiladi.
3. Broker siz uchun depo hisobvarag‘i ochadi, siz esa savdo hisobini so‘mda to‘ldirasiz.
4. Toshkent fond birjasida kompaniyani tanlang, narx va miqdorni ko‘rsatib buyurtma bering.
5. Bitimdan keyin aksiyalar depo hisobvarag‘ingizga o‘tadi, dividendlar esa ko‘rsatgan hisobingizga tushadi.

Aksiya nima va aksiyadorlik jamiyati qanday ishlaydi?

«Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunga ko‘ra, aksiyadorlik jamiyati (AJ) — ustav fondi muayyan miqdordagi aksiyalarga bo‘lingan xo‘jalik yurituvchi subyekt. Aksiya shu ustav fondidagi ulushni tasdiqlaydi. Bitta aksiyaga ega bo‘lgan odam ham kompaniyaning kichik egasiga aylanadi.

Qonunning 27-moddasiga ko‘ra, aksiyador quyidagi huquqlarga ega:

• jamiyat foydasining bir qismini dividend sifatida olish;
• jamiyatni boshqarishda ishtirok etish, ya’ni umumiy yig‘ilishda ovoz berish;
• jamiyat faoliyati natijalari haqida to‘liq va to‘g‘ri axborot olish;
• depozitariydagi depo hisobvarag‘idan o‘zi haqida ko‘chirma olish;
• jamiyat tugatilsa, mol-mulkning tegishli ulushini olish;
• huquqlarini vakolatli davlat organida va sudda himoya qilish.

Aksiyalar ikki turga bo‘linadi:

Qonunga ko‘ra, joylashtirilgan imtiyozli aksiyalarning nominal qiymati ustav fondining 20 foizidan oshmasligi kerak. Shuning uchun birjadagi aksiyalarning asosiy qismi oddiy aksiyalardir.

Daromad qayerdan keladi? Ikkita manba bor: dividend (kompaniya foydasidan to‘lov) va narx farqi (aksiyani arzonroq olib, qimmatroq sotish). Ikkalasi ham kafolatlanmagan. Kompaniya foyda ko‘rmasa yoki foydani rivojlanishga yo‘naltirsa, dividend to‘lanmaydi.

Toshkent fond birjasi qanday ishlaydi?

Aksiyalar savdosi «Toshkent» respublika fond birjasida o‘tadi. UzDaily birja ma’lumotiga tayanib yozishicha, 2026-yil sentabrida birjada 72 ta emitentning qimmatli qog‘ozlari bilan 2,34 trln so‘mlik savdo bo‘lgan. Birjadan tashqari bozorni qo‘shganda umumiy hajm 2,75 trln so‘mga yetgan. Bir kunda o‘rtacha 9 434 ta bitim tuzilgan.

Bozorni yirik joylashtiruvlar o‘stirmoqda. May oyida UzNIF aksiyalari London va Toshkent birjalarida joylashtirildi, Toshkentdagi qismda jismoniy shaxslar ham qatnashdi. Bu jarayonni kompaniyalar birjaga qanday chiqishi haqidagi maqolamizda batafsil yoritganmiz.

Bozor ishtirokchilari va ularning vazifasi:

Istiqbolli loyihalar milliy agentligi qimmatli qog‘ozlar bozorini tartibga soladi. Agentlik saytida bozorning professional ishtirokchilari reestri bor. Unda investitsiya vositachisi, ishonchli boshqaruvchi yoki maslahatchi ekani, aloqa ma’lumotlari va litsenziya holati ko‘rsatiladi.

Broker qanday tanlanadi va hisob qanday ochiladi?

Broker tanlash. Aksiyani faqat litsenziyali investitsiya vositachisi orqali sotib oling. Tanlashda quyidagilarga qarang:

• brokerning agentlik reestrida borligi va litsenziyasi to‘xtatilmaganligi;
• har bir bitim uchun komissiya va hisobni yuritish haqi;
• pul kiritish va yechib olish usullari va muddati;
• mobil ilova yoki onlayn kabinet qulayligi;
• mijozlarga hisobot berish tartibi.

Hisob ochish uchun kerakli hujjatlar:

• pasport yoki ID-karta;
• soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami (JShShIR yoki STIR);
• dividend va sotuvdan tushgan pul o‘tkaziladigan bank kartasi yoki hisobvaraq rekvizitlari;
• telefon raqami va elektron pochta.

Ko‘p brokerlar shartnomani onlayn, shaxsni masofadan tasdiqlash orqali tuzadi. Shartnoma tuzilgach, siz uchun depo hisobvarag‘i ochiladi. Aksiyalaringiz shu hisobda elektron yozuv sifatida saqlanadi. Qonunga ko‘ra, depozitariydan o‘zingiz haqingizdagi ko‘chirmani olish huquqingiz bor.

Xorijiy aksiyalar. Kun.uz xabariga ko‘ra, Markaziy bank qaroriga muvofiq 2026-yil 17-sentabrdan jismoniy shaxslar yiliga 10 000 dollar ekvivalentigacha mablag‘ni xorijdagi investitsiyalarga, jumladan aksiya sotib olishga yo‘naltira oladi. Pul xorijdagi brokerlik hisobiga tegishli litsenziyaga ega investitsiya vositachilari orqali o‘tkaziladi.

Aksiyani qanday sotib olish va sotish mumkin?

1. Kompaniyani o‘rganing. Emitentning yillik hisobotini, foyda dinamikasini, qarzini va dividend to‘lash tarixini ko‘ring. Ommaviy kompaniyalar muhim faktlarni birja saytida va oshkor qilish portalida e’lon qiladi.
2. Narxni ko‘ring. Birja ilovasida yoki brokerning terminalida oxirgi bitim narxini va xarid-sotuv buyurtmalarini tekshiring.
3. Buyurtma turini tanlang. Limit buyurtmada eng yuqori xarid narxini o‘zingiz belgilaysiz. Savdosi kam aksiyalarda bu sizni ortiqcha to‘lovdan saqlaydi.
4. Miqdorni kiriting. Komissiyani hisobga olgan holda hisobingizdagi pul yetishini tekshiring.
5. Bitimni tasdiqlang. Buyurtma bajarilgach, aksiyalar depo hisobvarag‘ingizda aks etadi.
6. Portfelni kuzating. Kompaniya yangiliklari, umumiy yig‘ilish sanasi va dividend e’lonlarini kuzatib boring.
7. Soting. Aksiyani sotish uchun broker orqali sotuv buyurtmasi bering.

Dividendni qanday olish mumkin? Dividend to‘lash haqidagi qarorni aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi qabul qiladi. Dividend kimga to‘lanishi aksiyadorlar reyestri shakllantirilgan sanaga bog‘liq, shuning uchun bu sanani kompaniya e’lonidan oldindan tekshiring. Shu sanadan keyin sotib olingan aksiya uchun joriy yilgi dividend odatda olinmaydi. Pul broker bilan shartnomada ko‘rsatilgan bank hisobiga o‘tkaziladi.

Misol: investor 10 mln so‘mga aksiya olmoqchi va komissiyaga joy qoldirib, 9 960 000 so‘mlik aksiya oladi. Aksiya narxi 5 000 so‘m, broker komissiyasi bitim summasining 0,3 foizi (bu shartli raqam, haqiqiy tarif brokerga qarab farq qiladi).

Bu ssenariyda yillik daromad 17,3 foiz (1 730 052 / 9 989 880). Agar narx 5 000 so‘mdan 4 500 so‘mga tushsa, sotuvdan 8 964 000 so‘m tushadi. Dividendni qo‘shganda ham natija manfiy: 8 964 000 − 26 892 + 796 800 − 9 989 880 = −255 972 so‘m. Shu sababli aksiyani bank omonati bilan solishtiring: joriy foizlar omonat va kredit foizlari 2026 maqolasida.

Aksiyadan olingan daromadga soliq to‘lanadimi?

Prezidentning 2022-yil 17-yanvardagi PQ-90-son qarori bilan jismoniy shaxslarning aksiyalardan olgan dividendlari daromad solig‘idan ozod qilingan. 2023-yil 2-sentabrdagi PQ-291-son qaror bu imtiyozni 2028-yil 31-dekabrgacha uzaytirdi.

Shu qaror yana bir imtiyoz beradi. Fuqaro ish haqi va boshqa daromadlaridan bir soliq davrida mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 100 baravarigacha bo‘lgan summani mahalliy fond bozoridagi qimmatli qog‘ozlarga yo‘naltirishi mumkin. Pul individual investitsiya hisobvarag‘i orqali kiritilsa, bu summa daromad solig‘idan ozod qilinadi. Shart: mablag‘ 12 oy davomida qaytarib olinmaydi. 2026-yil 1-sentabrdan eng kam miqdor 1 360 000 so‘m, demak, chegara 136 mln so‘m. Imtiyozni qo‘llash tartibini brokeringiz va ish beruvchingiz buxgalteriyasidan aniqlang.

Aksiyani sotishdan olingan narx farqiga soliq qo‘llanadimi va qanday tartibda, buni soliq organidan yoki brokerdan oldindan so‘rang.

Aksiyaga investitsiya qilishda qanday xatarlar bor?

Aksiya bank omonati emas, u kafolatlanmaydi. Asosiy xatarlar va ularni kamaytirish yo‘llari:

Boshlang‘ich investor uchun amaliy qoidalar:

• avval kamida 3–6 oylik xarajatga teng favqulodda zaxira yarating, keyin aksiyaga o‘ting;
• bir kompaniyaga portfelning katta qismini qo‘ymang;
• «kafolatlangan daromad» va’da qiladigan takliflarga ishonmang;
• bir martada emas, har oy kichik summalarda sotib oling.

Jamg‘armani turli vositalarga taqsimlash haqida oltin, dollar va omonatni solishtirgan maqolamizda batafsil yozganmiz.

Ko‘p beriladigan savollar

Aksiya nima?

Aksiya — aksiyadorlik jamiyati ustav fondidagi ulushni tasdiqlovchi qimmatli qog‘oz. Uning egasi dividend olish, umumiy yig‘ilishda ovoz berish va kompaniya haqida axborot olish huquqiga ega. O‘zbekistonda aksiyalar depozitariyda elektron shaklda hisobga olinadi.

Aksiyadorlik jamiyati nima?

Aksiyadorlik jamiyati — ustav fondi aksiyalarga bo‘lingan yuridik shaxs. Kompaniya majburiyatlari bo‘yicha aksiyador faqat o‘z aksiyalari qiymati doirasida tavakkal qiladi. Faqat aksiyadorlik jamiyati birjada aksiya joylashtira oladi.

Broker kim va uni qanday tekshirish mumkin?

Broker — investor nomidan birjada bitim tuzadigan litsenziyali investitsiya vositachisi. Uning litsenziyasini Istiqbolli loyihalar milliy agentligi saytidagi qimmatli qog‘ozlar bozori professional ishtirokchilari reestridan tekshirish mumkin. Reestrda yo‘q tashkilotga pul o‘tkazmang.

Toshkent fond birjasida aksiya olish uchun qancha pul kerak?

Kerakli summa aksiya narxi va brokerning tarifiga bog‘liq. Kichik summada brokerning eng kam komissiyasi va hisob yuritish haqi daromadning katta qismini olishi mumkin. Tariflarni brokerdan oldindan so‘rang.

Dividendga soliq to‘lanadimi?

Jismoniy shaxslarning aksiyalardan olgan dividendlari 2028-yil 31-dekabrgacha daromad solig‘idan ozod. Bu imtiyoz PQ-90-son qaror bilan joriy etilgan va PQ-291-son qaror bilan uzaytirilgan. Muddat tugagach, qanday tartib qo‘llanishini rasmiy hujjatlardan tekshiring.

Bugun O‘zbekistonda aksiya sotib olish uchun litsenziyali broker, onlayn shartnoma va depo hisobvarag‘i yetarli. Bozor kengaymoqda, yirik davlat kompaniyalari birjaga chiqmoqda, jismoniy shaxslar uchun soliq imtiyozlari amal qilmoqda. Birinchi qadam sifatida agentlik reestridan ikki-uchta brokerni tanlab, tariflarini solishtiring va kichik summadan boshlang.