Aleksandr Makedonskiydan yetakchilik darslari: jamoa rahbarga qachon ergashadi va qachon to‘xtaydi?

Aleksandr Makedonskiy kim bo‘lgan?

Aleksandr miloddan avvalgi 356-yilda Makedoniya poytaxti Pellada tug‘ilgan. Jahon tarixi ensiklopediyasi (World History Encyclopedia) ma’lumotiga ko‘ra, 13–14 yoshidan 16 yoshigacha unga faylasuf Aristotel ta’lim bergan. Otasi Filipp II o‘ldirilgach, u 20 yoshida taxtga o‘tirdi. Miloddan avvalgi 334-yilda Ahamoniylar davlatiga qarshi yurish boshladi va o‘n bir yil ichida uning hududlarini egalladi.

Sharqda u Iskandar Zulqarnayn nomi bilan mashhur. O‘zbekiston tarixi uchun uning yurishi alohida ahamiyatga ega.

Miloddan avvalgi 329–327-yillarda Aleksandr Baqtriya va So‘g‘diyonada urush olib bordi. Livius tarix portalida tarixchi Yona Lendering yozishicha, So‘g‘diyona poytaxti Marakanda qamal qilingan va qo‘zg‘olonga Spitamen boshchilik qilgan. Bu Aleksandr Osiyoda duch kelgan eng qattiq qarshiliklardan biri edi.

Afsona va fakt qayerda ajraladi?

Aleksandr haqida asrlar davomida ko‘plab rivoyatlar to‘plangan. Ularning bir qismi qadimgi mualliflarning o‘zida ham ikki xil berilgan.

Bu farq rahbar uchun ham muhim. Rivoyatlar Aleksandrni har qanday tugunni bir zarbada yechadigan daho qilib ko‘rsatadi. Faktlarga ko‘ra esa uning muvaffaqiyati jamoaning ishonchi, mahalliy tizimlar va tinimsiz moslashuvga tayangan.

Bugungi rahbar uchun beshta dars

1-dars. Jamoadan talab qilgan narsani avval o‘zingiz bajaring

Tarixiy fakt. Arrian «Aleksandrning yurishi» (Anabasis) asarida shunday voqeani keltiradi. Qo‘shin suvsiz cho‘lda ketayotganda razvedkachilar ozgina suv topib, uni dubulg‘ada Aleksandrga olib kelishgan. U askarlar ko‘z o‘ngida suvni yerga to‘kib yuborgan. Arrian yozishicha, bu harakat butun qo‘shinga suv ichgandek kuch bergan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Qiyin paytda jamoa rahbarning gapiga emas, xatti-harakatiga qaraydi. Rahbar o‘zi uchun imtiyoz saqlab, boshqalardan qurbonlik talab qilsa, ishonch yo‘qoladi. Mashaqqatni teng bo‘lishish esa og‘ir qarorlarni qabul qilishni osonlashtiradi. Xarajatni qisqartirish kerak bo‘lsa, avval o‘z imtiyozlaringizdan boshlang.

Dunyo tajribasi. 1979–1980-yillarda Amerikaning Chrysler avtomobil kompaniyasi bankrotlik yoqasida edi. Bosh direktor Li Yakokka hukumatdan 1,2 milliard dollarlik kafolatlangan kredit olish uchun Kongressni ko‘ndirdi. Yetkazib beruvchilar, dilerlar va kasaba uyushmasidan ham yon berishni so‘radi.

Irish Times gazetasidagi Reuters materialiga ko‘ra, u o‘z maoshini yiliga 1 dollargacha kamaytirgan. Kompaniya kreditni muddatidan yetti yil oldin qaytardi.

Misol: Toshkentdagi qurilish materiallari savdosi bilan shug‘ullanadigan kompaniyada mavsumiy talab pasayib, xarajatlarni qisqartirish zarur bo‘ldi. Bosh direktor avval rahbariyat bonuslarini olti oyga to‘xtatdi va buni umumiy yig‘ilishda e’lon qildi. Shundan keyingina xodimlar bilan ish jadvalini qayta tuzish muhokama qilindi. Qisqartirishlar bo‘lmadi, ikkita kalit menejer ham kompaniyada qoldi.

2-dars. Jamoa «yetarli» deganda tinglay biling

Tarixiy fakt. Miloddan avvalgi 326-yil yozida, bugungi Beas daryosi bo‘lgan Gifasis bo‘yida qo‘shin Gang vodiysi tomon yurishdan bosh tortdi. Sarkarda Koyn askarlar nomidan gapirdi.

Arrian hikoya qilishicha, Aleksandr avval g‘azablanib, uch kun chodiridan chiqmagan. Qo‘shin fikridan qaytmagach, u orqaga qaytishni e’lon qilgan. Askarlar shodlikdan ko‘z yoshi to‘kib, uni faqat ular yenga olgan hukmdor deb olqishlagan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Eng sodiq jamoaning ham chidamlilik chegarasi bor. Rahbar uchun eng qiyin qaror ba’zan rejadan voz kechishdir: Aleksandr o‘z yo‘lida turib olsa, qo‘shinni yo‘qotishi mumkin edi. Jamoangiz «yetarli» desa, avval tinglang, keyin qaror qiling. Bu haqda rahbariyatdagi foydali bahs haqidagi maqolamizda batafsil yozganmiz.

Dunyo tajribasi. 1985-yil 23-aprelda Coca-Cola kompaniyasi ichimligining asl retseptini o‘zgartirdi. Yangi ta’m 200 mingga yaqin iste’molchi ishtirokidagi sinovlarda yaxshiroq baho olgan edi. Ammo xaridorlar keskin norozilik bildirdi: iyun oyiga kelib ishonch telefoniga kuniga 1 500 ta qo‘ng‘iroq tushdi, bu avvalgidan qariyb to‘rt barobar ko‘p edi. Kompaniya ma’lumotiga ko‘ra, 79 kundan keyin, 11-iyulda asl retsept «Coca-Cola classic» nomi bilan qaytarildi.

Misol: Samarqanddagi mehmonxonalar tarmog‘i rahbari yangi bronlash tizimini barcha filiallarda bir vaqtda joriy etishni rejalashtirgan edi. Resepsiya xodimlari ikki haftalik sinovdan keyin tizim mijozlar navbatini uzaytirayotganini aytdi. Rahbar joriy etishni to‘xtatdi va tizimni avval bitta filialda takomillashtirishga qaror qildi. Uch oydan keyin tizim xodimlarning takliflari bilan qayta ishga tushirildi.

3-dars. Mahalliy kadr va mahalliy tizimga tayaning

Tarixiy fakt. Encyclopaedia Iranica ma’lumotiga ko‘ra, Aleksandr Ahamoniylarning satrapliklarga asoslangan boshqaruv tizimini saqlab qolgan. Miloddan avvalgi 331-yil oktabrida u fors zodagoni Mazeyni Bobil satrapi etib tayinlagan. Baqtriya va So‘g‘diyona yurishi davomida qo‘shinga ilk bor mahalliy askarlar olingan. Ensiklopediya bir jihatni ham qayd etadi: bu choralar vaziyat talabidan kelib chiqqan va tayinlangan forslar soni keyinchalik kamayib borgan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Yangi hududda ishlaydigan tizimni buzib, uning o‘rniga o‘zinikini qurish qimmatga tushadi. Mahalliy sharoitni biladigan odamga haqiqiy vakolat berish o‘tish davrini qisqartiradi. Ammo bu yondashuv izchil bo‘lmasa, mahalliy rahbarlar o‘zini vaqtinchalik his qiladi. Kompaniya sotib olsangiz, birinchi oyda nimani o‘zgartirmaslikni ro‘yxat qilib yozing.

Dunyo tajribasi. Xitoyning Geely kompaniyasi 2010-yilda shvetsiyalik Volvo Cars’ni Ford’dan 1,8 milliard dollarga sotib oldi. Geely raisi Li Shufu Mail & Guardian nashri keltirgan AFP xabariga ko‘ra, Volvo Shvetsiyada joylashgan o‘z boshqaruv jamoasiga ega alohida kompaniya bo‘lib qolishini e’lon qildi. Volvo Cars 2024-yilda 763 389 ta avtomobil sotib, rekord natijaga erishdi.

Misol: Toshkentdagi oziq-ovqat ishlab chiqaruvchi kompaniya Namangandagi kichik korxonani sotib oldi. Yangi egalar korxona direktorini almashtirmadi, uni kuzatuv kengashi a’zosi qildi va mahalliy yetkazib beruvchilar bilan shartnomalarni saqlab qoldi. Bosh ofisdan faqat buxgalteriya hisobi va sifat standarti joriy etildi.

4-dars. Raqib o‘yin qoidasini o‘zgartirsa, usulni o‘zgartiring

Tarixiy fakt. Spitamen otliq kamonchilardan iborat harakatchan qo‘shinga ega edi. Livius ma’lumotiga ko‘ra, u Marakanda yaqinida Aleksandr yuborgan yollanma askarlar otryadini butunlay tor-mor etgan. Makedoniyaliklarning asosiy kuchi bo‘lgan piyoda qo‘shin dasht sharoitida sekin edi.

Aleksandr usulni o‘zgartirdi: vohalarda qal’alar qurdi va Spitamenni ta’minot manbalaridan ajratib qo‘ydi. Miloddan avvalgi 328-yil dekabrida Spitamen mag‘lub bo‘ldi. Uning qizi Apama keyinroq sarkarda Salevkka turmushga chiqdi va Salevkiylar sulolasining onasi sifatida e’zozlandi.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Spitamen tarixi o‘z yurtini himoya qilgan sarkardaning qat’iyati va mahoratini ko‘rsatadi. Aleksandr uchun esa bu oldingi g‘alabalar formulasi ishlamay qolgan joy edi. Bozor yoki raqib o‘zgarsa, eski usulni zo‘r berib qo‘llash befoyda. Kuchli tomoningizni saqlang va unga yangi sharoitga mos vosita toping.

Dunyo tajribasi. Internet gazeta biznesining qoidasini o‘zgartirganda, AQShning The New York Times nashri o‘z usulini ham o‘zgartirgan. Kompaniyaning tarix sahifasida yozilishicha, 2011-yil 28-martda gazeta raqamli materiallarining asosiy qismini pullik obunaga o‘tkazgan. 2026-yil 6-mayda obunachilar soni 13 milliondan oshib, dunyodagi yangiliklar tashkilotlari orasida eng katta pullik auditoriyaga aylangan.

Misol: Farg‘onadagi ip-gazlama mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxona ulgurji savdoda xorijiy arzon tovarlar bilan raqobatda qiynala boshladi. Rahbar narx urushiga kirmasdan, mavjud bo‘yash va tikuv quvvatidan foydalanib, mehmonxonalar uchun buyurtma asosidagi to‘qimachilik mahsulotlariga o‘tdi. Ikki yilda bu yo‘nalish daromadning yarmini bera boshladi.

5-dars. Yangi hududni o‘rganishga sarmoya kiriting

Tarixiy fakt. Jahon tarixi ensiklopediyasi qayd etishicha, Aleksandr yurishlarda o‘zi bilan olimlar guruhini olib yurgan. Ular o‘tilgan hududlarning o‘simliklari, hayvonot dunyosi, iqlimi va relyefi haqida ma’lumot yozib borgan. Bunga Aristotel bergan ta’lim ham ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Yangi bozorni faqat hisobot va jadvallardan o‘rganish yetmaydi, uni joyida kuzating. Bozorni bilmasdan qilingan kengayish ko‘pincha qimmat xatoga olib keladi. Yangi hududga chiqishdan oldin menejeringizni u yerga kamida bir haftaga yuboring. Bu haqda global bozor uchun mahsulot haqidagi maqolamizda ham to‘xtalganmiz.

Dunyo tajribasi. Procter & Gamble kompaniyasida «Living It» dasturi bor. Irish Times gazetasi yozishicha, dastur doirasida xodimlar, jumladan yuqori lavozimdagi menejerlar, bir necha kun iste’molchilar oilasida yashaydi. Ular oila bilan birga ovqatlanadi va xaridga boradi. Maqsad odamlar vaqt va pulni qanday sarflashini, mahsulotlar ularning hayotiga qanday kirishini bevosita ko‘rishdir.

Misol: Toshkentdagi maishiy texnika savdo tarmog‘i Qoraqalpog‘istonda do‘kon ochishdan oldin uch nafar menejerini bir oyga Nukusga yubordi. Ular xaridorlar bilan suhbatlashdi, mahalliy bozorlarni o‘rgandi va talab qaysi mahsulotlarga ekanini aniqladi. Do‘kon assortimentining uchdan bir qismi shu tadqiqot asosida o‘zgartirildi.

Nimani takrorlamaslik kerak?

Aleksandr tarixida g‘alabalar bilan birga xatolar ham bor. Ular ham bugungi rahbar uchun saboq bo‘la oladi.

Shuhratparastlik asosidagi qaror. Arrian admiral Nearxga tayanib yozishicha, Aleksandr Gedrosiya cho‘li orqali yurishni xavfini bilgan holda tanlagan. Rivoyatlarga ko‘ra, Kir va Semiramida bu yo‘ldan qo‘shinini omon olib o‘ta olmagan edi, Aleksandr esa ulardan o‘zib ketmoqchi bo‘lgan. Natijada ko‘plab odam va hayvonlar issiq va suvsizlikdan halok bo‘ldi. Shaxsiy obro‘ uchun qilingan tanlov uchun jamoa to‘laydi.

Tanqidga toqatsizlik. Miloddan avvalgi 328-yilda Marakandadagi ziyofatda Aleksandr mast holda yaqin safdoshi Kleytni o‘ldirdi. Kleyt Granik jangida uning hayotini saqlab qolgan edi. Jahon tarixi ensiklopediyasi yozishicha, Kleyt ham, tarixchi Kallisfen ham Aleksandrning fors saroy odatlarini qabul qilganini ochiq tanqid qilgan va ikkalasi ham hayotdan ko‘z yumgan. Rahbar atrofida haqiqatni aytadigan odamlar qolmasa, xatolar to‘xtovsiz takrorlanadi.

Vorislik rejasining yo‘qligi. Aleksandr miloddan avvalgi 323-yilda Bobilda kutilmaganda vafot etdi. Aniq voris bo‘lmagani sababli sarkardalari, ya’ni diadoxlar, qariyb qirq yil o‘zaro urushdi va davlat bir necha qismga bo‘lindi. Bu haqda Amir Temur haqidagi rukn maqolamizda ham yozgan edik: kuchli shaxs qurgan tizim qoidaga aylanmasa, shaxs bilan birga zaiflashadi.

Rahbar uchun cheklist

Quyidagi savollarga har chorakda javob bering:

• Oxirgi qiyin qarorda men o‘zimdan ham jamoadan talab qilgan narsani talab qildimmi?
• Jamoada rejaga ochiq e’tiroz bildira oladigan odam bormi va uning gapi qarorga ta’sir qiladimi?
• Yangi hudud yoki sotib olingan kompaniyada mahalliy rahbarlarga haqiqiy vakolat berilganmi?
• Raqiblarimiz o‘yin qoidasini o‘zgartirsa, biz qaysi usulimizdan voz kechishga tayyormiz?
• Yangi bozorga chiqishdan oldin menejerlar uni joyida o‘rganganmi?
• Kengayish rejasi shaxsiy obro‘ uchunmi yoki aniq hisob-kitobga asoslanganmi?
• Men bir oyga ishdan chetda qolsam, kim qaror qabul qiladi?

Ko‘p beriladigan savollar

Aleksandr Makedonskiy O‘zbekiston hududiga kelganmi? Ha. Miloddan avvalgi 329–327-yillarda u Baqtriya va So‘g‘diyonada urush olib borgan, So‘g‘diyona poytaxti Marakanda esa bugungi Samarqand o‘rnida joylashgan. Bu yurish uning eng og‘ir yurishlaridan biri bo‘lgan, chunki Spitamen boshchiligidagi mahalliy qo‘shin qattiq qarshilik ko‘rsatgan.

Spitamen kim bo‘lgan? Spitamen So‘g‘diyonalik sarkarda bo‘lib, miloddan avvalgi 329–328-yillarda Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olonga boshchilik qilgan. U Marakandani qamal qilgan va makedoniyaliklar otryadini tor-mor etgan. Uning qizi Apama Salevkiylar sulolasining onasi sifatida tarixga kirgan.

Aleksandr tajribasini kichik kompaniyada qo‘llash mumkinmi? Ha. Shaxsiy namuna, e’tirozni tinglash va yangi bozorni joyida o‘rganish 15 kishilik jamoada ham ishlaydi. Kichik kompaniyada vorislik xavfi esa ayniqsa kuchli, chunki u yerda hamma narsa asoschiga bog‘liq bo‘ladi.

Nega Aleksandr davlati uning vafotidan keyin bo‘linib ketdi? Asosiy sabab vorislik tartibining yo‘qligi edi. Aleksandr 32 yoshida kutilmaganda vafot etgan va aniq voris tayinlamagan. Uning sarkardalari hududlarni bo‘lib oldi va o‘zaro urushlar qariyb qirq yil davom etdi.

Aleksandr Makedonskiy tarixi yetakchilikning ikki tomonini ko‘rsatadi. Shaxsiy namuna va moslashuv uni katta yutuqlarga olib keldi, tanqidga toqatsizlik va vorislik rejasining yo‘qligi esa bu yutuqlarni qisqa umrli qildi. Gifasis bo‘yidagi voqea eng kuchli rahbar ham jamoaning ishonchi bilan kuchli ekanini eslatadi. Bugun cheklistdagi oxirgi savolga javob yozing: siz bir oy yo‘q bo‘lsangiz, kim qaror qabul qiladi?