Alisher Navoiydan yetakchilik darslari: buyuk shoir Hirotda qanday ilm va san’at maktabini yaratgan?

Alisher Navoiy kim bo‘lgan?

Alisher Navoiy 1441-yilda Hirotda tug‘ilgan va 1501-yilda shu shaharda vafot etgan. U Temuriylar sulolasining Xurosondagi so‘nggi yirik hukmdori Sulton Husayn Boyqaro saroyida xizmat qilgan. Encyclopaedia Iranica ensiklopediyasi Navoiyni Sultonning do‘sti va maslahatchisi, chig‘atoy adabiyotining otasi deb ataydi.

O‘zbek adabiyotshunosligida bu til eski o‘zbek adabiy tili deb yuritiladi. Husayn Boyqaro o‘z turkiy devonini Navoiyga bag‘ishlagan.

Navoiy davlat ishlarini ijod bilan birga olib borgan. U «Xamsa» dostonlarini yaratgan, adabiyot va til haqida risolalar yozgan, Hirotdagi qurilish va xayriya ishlariga homiylik qilgan. Bugun uning nomini O‘zbekistonning ko‘plab muassasalari, jumladan Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi ham olgan.

Afsona va fakt qayerda ajraladi?

Navoiy siymosi atrofida ko‘plab rivoyatlar bor. Ilmiy manbalar ularning ayrimlariga aniqlik kiritadi.

Bu aniqliklar Navoiy merosini kamaytirmaydi. Aksincha, ular uning yolg‘iz daho emas, ko‘plab iste’dodlar ishlaydigan tizim yaratgan tashkilotchi ekanini ko‘rsatadi.

Bugungi rahbar uchun beshta dars

1-dars. Iste’dodli jamoani yuksak mezon bilan yig‘ing

Tarixiy fakt. Encyclopaedia Iranica ma’lumotiga ko‘ra, Hirot saroyida Navoiy rahbarligida o‘ziga xos akademiya ishlagan. Unga faqat qat’iy mezonlardan o‘tgan shoirlar qabul qilingan. Navoiy atrofida Abdurahmon Jomiy, tarixchilar Mirxond va Xondamir, rassom Behzod kabi o‘z davrining yetuk ijodkorlari jamlangan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Kuchli jamoa tasodifan yig‘ilmaydi. Qabul mezoni yuqori bo‘lsa, jamoaga kirishning o‘zi obro‘ga aylanadi va iste’dodlar bir-birini o‘stiradi. Rahbarning shaxsiy namunasi ham muhim: Navoiyning o‘zi yetuk shoir edi va boshqalarga qo‘ygan talabni avval o‘zi bajargan. Jamoangizga qabul mezonini bir sahifaga yozing va uni nomzodlarga oldindan ko‘rsating.

Dunyo tajribasi. Fransiyaning LVMH guruhi 2013-yilda yosh moda dizaynerlari uchun xalqaro mukofot ta’sis etgan. Mukofotning rasmiy saytida yozilishicha, u butun dunyodagi ijodiy iste’dodlarni ko‘rsatish va qo‘llab-quvvatlash uchun tuzilgan. Tanlovda 18 yoshdan 40 yoshgacha bo‘lgan va kamida ikkita kiyim kolleksiyasini yaratgan dizaynerlar qatnasha oladi. Mezon aniq bo‘lgani uchun tanlovga kirishning o‘zi obro‘ga aylangan.

Misol: Toshkentdagi dizayn studiyasi har yili yosh dizaynerlar uchun tanlov o‘tkazadi. G‘oliblar olti oy davomida tajribali art-direktorlar bilan bitta loyihada ishlaydi. Tanlov mezonlari oldindan e’lon qilinadi, natijalar esa ochiq taqdimotda baholanadi. Iste’dodni topgandan keyin uni qanday ushlab qolish haqida iqtidorli xodimni saqlash maqolamizda yozganmiz.

2-dars. Bilimni saqlang va tarqating

Tarixiy fakt. Navoiy «Majolis un-nafois» tazkirasida o‘z davri va undan oldingi yuzlab shoirlar haqida ma’lumot jamlagan. Iranica qayd etishicha, bu asar XVI asrda kamida ikki marta fors tiliga tarjima qilingan. Navoiy Jomiy asarlarini ham turkiy tilga o‘girgan. Shu tariqa u bir doiradagi bilimni boshqa o‘quvchilarga yetkazgan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Tashkilotdagi eng qimmat bilim ko‘pincha bir necha tajribali xodimning xotirasida saqlanadi. Ular ketsa, bilim ham ketadi. Bu bilimni yozib olish va boshqalarga yetkazish tizimini quring. Boshlash uchun o‘zingizdan so‘rang: qaysi xodimimiz ertaga ketsa, ish to‘xtab qoladi?

Dunyo tajribasi. Penguin Books nashriyotining rasmiy tarixiga ko‘ra, Allen Leyn 1935-yil 30-iyulda sifatli kitoblarni arzon narxda chiqarish uchun nashriyotni tashkil etgan. Har bir kitob olti pens turgan, janrlar esa muqova rangi bilan ajratilgan. 1936-yil martiga kelib, ya’ni o‘n oy ichida bir million nusxa kitob chop etilgan.

Misol: Samarqanddagi muhandislik kompaniyasi bosh muhandisi nafaqaga chiqishidan ikki yil oldin «bilim kutubxonasi» loyihasi boshlandi. U har oy bitta murakkab loyiha bo‘yicha qisqa videodars va yozma qo‘llanma tayyorladi. Yosh muhandislar bu materiallar asosida imtihon topshiradi, kutubxona esa yangi xodimlarni o‘qitishda ishlatiladi.

3-dars. Jamoaga umumiy til bering

Tarixiy fakt. Navoiy 1499-yilda Sulton Husayn Boyqaroning rag‘bati bilan «Muhokamat ul-lug‘atayn» («Ikki til muhokamasi») risolasini yozgan. Unda u turkiy tilning she’riyat uchun boy imkoniyatlarini asoslab bergan. Iranica ma’lumotiga ko‘ra, chig‘atoy adabiyoti Navoiy ijodida eng yuqori cho‘qqiga chiqqan va uning uslubi keyingi davr uchun namuna bo‘lib qolgan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Umumiy til so‘zlardan tashqari tushuncha, atama va standartlarni ham o‘z ichiga oladi. Turli bo‘lim va mamlakatlardan yig‘ilgan jamoa bir tilda gaplashmasa, eng yaxshi g‘oya ham yo‘qolib ketadi. Ichki muloqot tilini belgilang va asosiy atamalar lug‘atini tuzing.

Dunyo tajribasi. Yaponiyaning Denso Wave kompaniyasi 1994-yilda QR-kodni e’lon qilgan. Kompaniya ma’lumotiga ko‘ra, u patent huquqini saqlab qolgan, ammo undan foydalanmaslikka qaror qilgan va kod spetsifikatsiyasini hamma uchun ochiq e’lon qilgan. 1997-yilda QR-kod AIM standarti, 1999-yilda Yaponiya sanoat standarti, 2000-yilda esa ISO xalqaro standarti bo‘lgan. Hamma erkin foydalana oladigan umumiy «til» bugun butun dunyoda ishlatiladi.

Misol: Toshkentdagi logistika kompaniyasi Qozog‘iston, Turkiya va Xitoydagi hamkorlar bilan ishlaydi. Har bir bo‘lim hujjatlarda o‘z atamasini ishlatgani sababli yuklar kechikardi. Kompaniya o‘zbek, rus va ingliz tillarida 200 ta asosiy atamadan iborat ichki lug‘at tuzdi va barcha shablonlarni unga moslashtirdi. Xalqaro bozor uchun mahsulot tayyorlash haqida alohida maqolamiz bor.

4-dars. Homiylikni barqaror muassasaga aylantiring

Tarixiy fakt. Encyclopaedia Iranica qayd etishicha, XV asrning so‘nggi o‘n yilliklarida Hirotda yirik vaqf, ya’ni xayriya jamg‘armalari tuzilgan. Ular orasida Navoiy asos solganlari ham bo‘lgan. Tarixchi Mariya Subtelni 1991-yilda Navoiy qurdirgan Ixlosiya ta’lim va xayriya majmuasi hamda uning vaqfini alohida tadqiq qilgan. Vaqfga ajratilgan mulk daromadi muassasani asoschining shaxsiy mablag‘iga bog‘liq qilmay ishlatib turgan.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Homiylik rahbarning kayfiyatiga bog‘liq bo‘lsa, u bir martalik xayriya bo‘lib qoladi. Daromad manbai, boshqaruv qoidalari va maqsadi yozib qo‘yilgan jamg‘arma esa asoschidan keyin ham ishlaydi. Vaqf tizimi shuning uchun asrlar davomida saqlanib kelgan. Homiylik dasturingiz bo‘lsa, uning daromad manbai va qoidalarini hujjatga yozib qo‘ying.

Dunyo tajribasi. Germaniyadagi Carl-Zeiss-Stiftung jamg‘armasini 1889-yil 19-mayda olim va tadbirkor Ernst Abbe tuzgan. Jamg‘arma tarixida yozilishicha, Abbe ikki maqsadni ko‘zlagan. Birinchisi, kompaniyalarning uzoq muddatli kelajagi va xodimlar farovonligi. Ikkinchisi, kompaniya daromadi hisobiga ilm-fanni qo‘llab-quvvatlash. Jamg‘arma nizomi 1896-yilda to‘liq kuchga kirgan. Bugun jamg‘arma Carl Zeiss AG va SCHOTT AG kompaniyalarining yagona aksiyadori. U aniq fanlar sohasidagi tadqiqot hamda ta’limni moliyalaydi.

Misol: Buxorodagi oilaviy savdo kompaniyasi asoschisi yosh dasturchilar uchun stipendiya dasturini har yili o‘zi tasdiqlab kelardi. U alohida jamg‘arma tuzdi va har yili sof foydaning 3 foizini unga o‘tkazish qoidasini yozib qo‘ydi. Stipendiatlarni oila a’zolari va mustaqil o‘qituvchilardan iborat kengash tanlaydi. Sport va madaniyatdagi homiylik tajribasi haqida sport homiyligi maqolamizni ham o‘qishingiz mumkin.

5-dars. Rahbar yonida rostini aytadigan hamroh bo‘lsin

Tarixiy fakt. Iranica ma’lumotiga ko‘ra, Navoiy Sultonning do‘sti va maslahatchisi bo‘lgan, Sulton esa o‘z devonini unga bag‘ishlagan. Ular o‘rtasidagi yaqin aloqa Hirotdagi turkiy va fors madaniyatlari o‘zaro boyishining namunasi sifatida ham baholanadi.

Boshqaruvdagi ma’nosi. Hokimiyat cho‘qqisidagi odam atrofida ko‘pincha ma’qullovchilar ko‘payadi. Rahbarni yaxshi biladigan, undan narsa talab qilmaydigan va rostini ayta oladigan hamroh qarorlar sifatini oshiradi. Bunday munosabat ishonchga quriladi. Sizga oxirgi marta kim «bu qaror xato» deb aytgan edi?

Dunyo tajribasi. Yaponiyaning Honda kompaniyasi ikki asoschi hamkorligida o‘sgan. Kompaniyaning rasmiy tarix sahifasida yozilishicha, prezident Soichiro Honda mohir muhandis bo‘lgan. Boshqaruvchi direktor Takeo Fujisava esa maslahatchi sifatida Hondaning o‘ziga ham, kompaniyaga ham boshqaruv bo‘yicha yo‘l ko‘rsatgan. 1958-yilda chiqqan Super Cub mototsiklining g‘oyasini ham Fujisava ilgari surgan, Honda esa uni aynan shu g‘oyaga mos qilib ishlab chiqqan.

Misol: Farg‘onadagi oziq-ovqat ishlab chiqaruvchisi asoschisi muhim qarorlarni yolg‘iz qabul qilardi. U o‘ttiz yillik tajribaga ega mustaqil maslahatchini kuzatuv kengashiga taklif qildi. Endi har bir yirik sarmoyadan oldin uning yozma xulosasi olinadi. Maslahatchining kompaniyada ulushi yo‘q, shuning uchun uning fikri xolis. Ochiq bahs madaniyati haqida rahbariyatdagi foydali bahs maqolamizda batafsil to‘xtalganmiz.

Nimani takrorlamaslik kerak?

Navoiy davridagi Hirot madaniy hayoti bir hukmdor va uning eng yaqin hamrohi homiyligiga katta darajada tayangan. Iranica ma’lumotiga ko‘ra, Husayn Boyqaro 1506-yilda vafot etgach, uning o‘g‘illari otasining merosini saqlab qola olmagan. 1507-yilda Shayboniyxon Hirotni egallagan.

Shunga qaramay, Navoiy yaratgan maktab yo‘qolmadi. Iranica qayd etishicha, Navoiy uslubi keyingi davr uchun namuna bo‘lib qoldi. Shayboniylar davrida chig‘atoy tili Movarounnahrning asosiy adabiy tiliga aylandi, Bobur esa Hindistonda shu tilda ijod qildi.

Iranica ma’lumotiga ko‘ra, Behzod umrining so‘nggi yillarini Tabrizda o‘tkazgan va u yerdagi saroyda ham ijod qilishni davom ettirgan. Bu meros odamlar va asarlar orqali saqlanib qolganini ko‘rsatadi.

Bugungi rahbar uchun saboq shu: madaniy yoki ilmiy loyiha bitta homiy yoki bitta rahbarga bog‘lanib qolmasin. Asoschi hayotligida uning obro‘si hamma eshikni ochadi. U ketgach esa mustaqil boshqaruv, ishonchli moliya manbai va yozilgan qoidalar loyihani saqlab qoladi. Navoiyning vaqf tajribasi aynan shunga misol.

Misol: Toshkentdagi xususiy ta’lim markazi asoschisining shaxsiy obro‘si hisobiga homiylar topardi. Asoschi kasal bo‘lib qolgach, homiylarning yarmi shartnomani uzaytirmadi. Tiklanish davrida markaz vasiylik kengashi tuzdi, homiylar bilan uch yillik shartnomalar imzoladi va moliyaviy hisobotlarni ochiq e’lon qila boshladi.

Rahbar uchun cheklist

• Jamoaga qabul qilish mezonlari yozilgan va hammaga ma’lummi?
• Eng tajribali xodimlarning bilimi yozib olinib, boshqalarga o‘rgatilmoqdami?
• Kompaniyada asosiy atamalar va standartlarning umumiy lug‘ati bormi?
• Homiylik va xayriya dasturlari asoschi ishtirokisiz ham ishlay oladimi?
• Jamg‘arma yoki dasturning moliya manbai va boshqaruv qoidalari hujjatda belgilanganmi?
• Rahbarga xolis maslahat beradigan, undan mustaqil odam bormi?
• Asosiy loyihalar bitta homiy yoki bitta rahbarga bog‘lanib qolmaganmi?

Shuningdek o‘qing:

• Sun Tszidan yetakchilik darslari: raqobatda g‘alaba jangdan oldin qanday ta’minlanadi?
• Genri Forddan yetakchilik darslari: ommaviy mahsulot va yuqori ish haqi qanday birga ishlaydi?

Ko‘p beriladigan savollar

Alisher Navoiy davlatda qanday vazifalarda ishlagan? U Sulton Husayn Boyqaro saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan, manbalar uni vazir va Sultonning maslahatchisi sifatida tilga oladi. Davlat ishlari bilan bir qatorda u Hirotdagi qurilish, ta’lim va xayriya loyihalariga rahbarlik qilgan. Shuning uchun uni ham shoir, ham tashkilotchi sifatida o‘rganish mumkin.

Navoiy Behzodning ustozi bo‘lganmi? Manbalarga ko‘ra, Behzodni rassom Mirak Naqqosh tarbiyalagan va o‘qitgan. Navoiy esa Behzodning birinchi homiysi bo‘lgan: yosh rassom avval Navoiyning ustaxonasida, keyin Sulton ustaxonasida ishlagan. Bu homiy va ustoz birgalikda iste’dodni o‘stirganini ko‘rsatadi.

Vaqf bugungi korporativ jamg‘armaga o‘xshaydimi? Tamoyil jihatidan o‘xshaydi. Ikkalasida ham mulk yoki daromad aniq maqsad uchun ajratiladi, boshqaruv qoidalari oldindan belgilanadi. Farqi shundaki, zamonaviy jamg‘arma bugungi qonunchilik, hisobot va audit talablari asosida ishlaydi.

Navoiy tajribasi kichik kompaniyaga ham kerakmi? Ha. Bilimni yozib olish, umumiy atamalar va xolis maslahatchi 15 kishilik jamoada ham ishlaydi. Kichik kompaniyada bitta odamga bog‘lanib qolish xavfi yanada kuchli, shuning uchun bu darslar u yerda ayniqsa dolzarb.

Alisher Navoiy she’riyat bilan birga butun bir ilm va san’at maktabini meros qoldirdi. Bu maktab asrlar osha yashadi, chunki u odamlar, asarlar va yozilgan qoidalarga tayangan edi. Bugungi o‘zbek rahbari uchun Navoiy namunasi aniq vazifa beradi: kompaniya muvaffaqiyatini jamiyat uchun barqaror qiymatga aylantirish. Bu oy kompaniyangizdagi homiylik yoki ta’lim dasturini asoschisiz ham ishlaydigan qilib hujjatlashtirishdan boshlang.