Davlat xaridlari: tadbirkor tenderlarda qanday qatnashadi?

Qaysi usulda qatnashishingiz — elektron do‘kon, auksion, tanlash yoki tender — xaridning qiymatiga bog‘liq.

Davlat tashkilotlari har kuni ofis jihozi, oziq-ovqat, ta’mirlash, IT xizmati sotib oladi. Kichik biznes uchun ular reklamaga pul sarflamasdan topiladigan, to‘lovi kafolatlangan buyurtmachilardir. Lekin tizimning qoidalari qat’iy: bitta hujjat yetishmasa yoki narx noto‘g‘ri hisoblansa, ariza ko‘rib chiqilmaydi.

Davlat xaridlari tizimi: qonun va asosiy portallar

Asosiy hujjat — «Davlat xaridlari to‘g‘risida»gi qonun, 2021-yil 22-apreldagi O‘RQ-684-son. U 2021-yil iyul oyida kuchga kirgan va 2018-yildagi avvalgi qonun o‘rnini egallagan. Qonunga bir necha marta o‘zgartirish kiritilgan, so‘nggi tahrir 2026-yil 25-iyuldan amal qiladi. Matnni har doim lex.uz saytida, amaldagi tahririda o‘qing.

Tizim uch qatlamdan iborat:

• Maxsus axborot portali. Qonunning 27-moddasiga ko‘ra, bu vakolatli organ yuritadigan veb-sayt bo‘lib, unda xarid e’lonlari va natijalari joylanadi. Hozir portal xarid.uzex.uz manzilida «Davlat xaridlari maxsus axborot portali» nomi bilan ishlaydi.
• Elektron tizim operatorlari. Takliflar operatorlar maydonchalarida qabul qilinadi. Masalan, Tovar-xomashyo birjasi (UZEX) 2020-yildan etender.uzex.uz da elektron tanlov va tender tizimini yuritadi. Operatorlar faoliyati 2025-yil 30-iyuldagi 476-son hukumat qarori bilan tasdiqlangan nizom asosida tartibga solinadi. Amaldagi elektron savdo maydonchalari ro‘yxatiga gov.uz dagi «Davlat xaridlari» sahifasidan havola berilgan.
• Reyestrlar. Yagona yetkazib beruvchilar reyestri (73-modda) va insofsiz ijrochilar reyestri (48-modda). Insofsiz ijrochilar reyestriga kiritilgan ishtirokchi ikki yil davomida davlat xaridlarida qatnasha olmaydi. Operatorlar nizomiga ko‘ra, elektron tizim bunday ishtirokchining kirishini avtomatik cheklaydi.

Xarid turlari: tender, tanlov, elektron do‘kon, auksion

Qonun xarid usulini asosan shartnoma qiymatiga qarab belgilaydi, chegaralar esa bazaviy hisoblash miqdorida (BHM) berilgan. BHM 2026-yil 1-sentabrdan 440 000 so‘m (Prezidentning 2026-yil 23-iyundagi PF-115-son farmoni). Jadvaldagi so‘m summalari shu miqdor bo‘yicha hisoblangan.

Amalda bu shuni anglatadi:

• Elektron do‘kon — kichik biznes uchun eng oson kirish nuqtasi. Siz tovaringizni katalogga joylaysiz, buyurtmachi tanlaydi yoki narx bo‘yicha qisqa raqobat bo‘ladi.
• Auksion — tovar bir xil, raqobat faqat narxda. Narx «pastga» tushib boradi, eng past narx bergan ishtirokchi g‘olib bo‘ladi.
• Tanlash — narx bilan birga sifat, tajriba, muddat ham baholanadi. Bu usul ko‘proq xizmat va murakkab tovar xaridida qo‘llanadi.
• Tender — yirik xaridlar, to‘liq hujjatlar to‘plami, malaka talablari, ko‘pincha ikki bosqichli baholash.

Qonun mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ham imtiyoz beradi (16-modda): kamida uchta mahalliy ishlab chiqaruvchi xorijiy yetkazib beruvchilar bilan birga qatnashsa, baholashda ularga Prezident hujjatlarida belgilangan imtiyoz qo‘llanishi mumkin. UzA xabariga ko‘ra, Prezidentning 2026-yil 4-fevraldagi farmoni bilan byudjet buyurtmachilari tanlovlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ularning soniga qarab 8 foizdan 15 foizgacha narx preferensiyasi joriy etilgan. Aniq shartlarni farmonning lex.uz dagi matnida tekshiring.

Ro‘yxatdan o‘tish va elektron raqamli imzo

Bosqichma-bosqich:

1. Biznes maqomi. Davlat xaridida YaTT yoki yuridik shaxs qatnashadi. Faoliyat turi (OKED) siz taklif qilmoqchi bo‘lgan tovar yoki xizmatga mos bo‘lsin.
2. ERI oling. Elektron raqamli imzo kaliti E-IMZO tizimi orqali, ro‘yxatdan o‘tish markazlarida beriladi. Yuridik shaxs uchun kalit direktor nomiga rasmiylashtiriladi. Kalit muddatini kuzating: muddati o‘tgan kalit bilan ariza imzolanmaydi.
3. Operator maydonchasida kabinet oching. ERI bilan kirasiz, kompaniya rekvizitlari, bank hisob raqami va kontaktlar avtomatik yoki qo‘lda to‘ldiriladi.
4. Hisobni to‘ldiring. Ko‘p savdolarda ishtirok uchun taklifni ta’minlash (zakalat) summasi va operator xizmat haqi kerak bo‘ladi, bu summalar shaxsiy hisobingizda bloklanadi. Qonunda zakalatning yagona foizi belgilanmagan: aniq summa xarid e’lonida, operator xizmat haqi esa operator tariflarida ko‘rsatiladi.
5. Bildirishnoma sozlang. Kategoriya va hudud bo‘yicha filtr qo‘ying, yangi lotlar haqida xabar oling. E’lon bilan ariza topshirish muddati orasida ba’zan atigi bir necha kun bo‘ladi.
6. O‘tgan natijalarni o‘rganing. Birinchi arizadan oldin portalda o‘z sohangizdagi so‘nggi 20–30 ta xarid natijasini ko‘rib chiqing: boshlang‘ich narx qancha bo‘lgan, g‘olib qancha narx bergan, nechta ishtirokchi qatnashgan. Masalan, ofis qog‘ozi auksionlarida narx boshlang‘ich qiymatdan o‘rtacha qancha tushishini bilsangiz, o‘z pastki chegarangizni real belgilaysiz. Bu tahlil bir kechqurunlik ish, lekin keyingi oylarda vaqt va pulni tejaydi.

Ro‘yxatdan o‘tish bir martalik ish, ammo kabinetni tartibda saqlash doimiy vazifa. Hujjatlarning skan nusxalarini bitta papkada, amal qilish muddati bilan saqlang: guvohnoma, litsenziya, sertifikatlar, ta’sis hujjatlari, oxirgi moliyaviy hisobot. Har oy bir marta muddatlarni tekshiring. Ariza muddati qisqa bo‘lsa, hujjat izlashga ketgan vaqt sizni g‘alabadan mahrum qiladi.

4-qadamdagi zakalatning huquqiy asosi — qonunning 39-moddasi. U taklifni ta’minlashni garov, kafolat, zakalat yoki qonunchilikdagi boshqa usul shaklida talab qilishga ruxsat beradi va qaysi holatlarda ta’minot qaytarilishini belgilaydi.

Ariza tayyorlash: narx, hujjatlar, kafolat

Narx

Taklif narxini to‘rt qismdan yig‘ing: tovar yoki xizmat tannarxi, buyurtmachi manzilgacha yetkazish, soliqlar (QQS to‘lovchisi bo‘lsangiz, narx QQS bilan ko‘rsatiladimi — e’londa tekshiring) va xavf zaxirasi. Davlat shartnomasida to‘lov ko‘pincha yetkazib bergandan keyin keladi, shuning uchun aylanma mablag‘ qiymatini ham hisobga oling.

Oddiy misol. Maktab 300 ta stul sotib olmoqda, boshlang‘ich narx 105 mln so‘m (bir dona 350 000 so‘m). Sizning tannarxingiz 245 000 so‘m, yetkazish 15 000 so‘m, ikki oy kutiladigan to‘lov uchun aylanma mablag‘ qiymati taxminan 6 000 so‘m. Jami xarajat 266 000 so‘m. Auksionda narx 290 000 so‘mgacha tushsa, sizda bir donaga 24 000 so‘m, partiya bo‘yicha 7,2 mln so‘m qoladi (soliqni hisobga olmaganda). Pastki chegarangizni savdo boshlanishidan oldin yozib qo‘ying va undan pastga tushmang — auksion qizig‘ida zararga shartnoma yutib olish oson.

Shu misolda xavf zaxirasi ham kerak. Stullarning 2 foizi transportda shikastlansa, 6 donani almashtirish 1,5 mln so‘mga tushadi va foydaning beshdan bir qismini yo‘qqa chiqaradi. Shuning uchun pastki chegarani hisoblashda 1–3 foizlik zaxira qo‘shing, ayniqsa uzoq tumanlarga yetkazishda.

Hujjatlar

Tanlash va tenderda odatda so‘raladi:

• ta’sis va ro‘yxatdan o‘tish hujjatlari,
• soliq qarzi yo‘qligi haqida ma’lumot,
• litsenziya yoki ruxsatnoma (faoliyat litsenziyalanadigan bo‘lsa),
• tovar sertifikatlari, texnik tavsif, kelib chiqish hujjatlari,
• tajriba: shunga o‘xshash shartnomalar, tavsiya xatlari,
• moliyaviy ko‘rsatkichlar (tenderda).

Talablar har bir e’londa alohida beriladi. Xarid hujjatlarini birinchi kundayoq to‘liq o‘qing va har bir talabni jadvalga yozib, yoniga unga mos hujjatingizni qayd eting.

Kafolat

Taklifni ta’minlash ariza topshirishda, shartnoma ijrosi ta’minoti esa g‘olib bo‘lgandan keyin talab qilinishi mumkin. Qonunning 63-moddasiga ko‘ra, buyurtmachi tanlash hujjatlarida shunday shart qo‘yishi mumkin: shartnoma g‘olib ijro ta’minotini taqdim etgandan keyingina tuziladi. Qonunda ijro ta’minotining yagona foizi yo‘q, uning miqdori va shakli xarid hujjatlarida ko‘rsatiladi, bank kafolati shartlari esa bank tariflarida. Bank kafolati xizmat haqini narxga oldindan qo‘shing.

Kichik biznes yo‘l qo‘yadigan 6 xato va shikoyat qilish tartibi

1. Talabni «taxminan» bajarish. Texnik shartda 18 mm qalinlik so‘ralgan, siz 16 mm taklif qilasiz — taklif rad etiladi. Muqobil taklifga ruxsat bo‘lmasa, aynan talab qilingan narsani taklif qiling.
2. Oxirgi soatda topshirish. ERI, internet yoki tizim yuklamasi bilan muammo chiqsa, muddat uzaytirilmaydi. Muddatdan kamida bir kun oldin topshiring.
3. Narxni his bilan tushirish. Auksionda zararga yutib, keyin shartnomadan voz kechish ishtirokchini insofsiz ijrochilar reyestriga olib kelishi mumkin, bu esa davlat xaridlaridan ikki yilga chetlashtirishni anglatadi (qonunning 48-moddasi).
4. Aylanma mablag‘ni hisoblamaslik. Buyurtmachi to‘lovi bir-ikki oydan keyin kelishi mumkin. Shu davrda xodim maoshi va yetkazib beruvchi bilan hisob-kitob o‘z mablag‘ingizdan qoplanadi.
5. Hujjat muddatini kuzatmaslik. Muddati o‘tgan sertifikat, litsenziya yoki ERI — eng ko‘p uchraydigan texnik rad sabablaridan biri.
6. Shartnoma shartlarini o‘qimaslik. Jarima, yetkazish muddati, qabul qilish tartibi — bularni g‘alabadan keyin emas, ariza topshirishdan oldin o‘qing.

Shikoyat. Xarid tartibi buzilgan deb hisoblasangiz, Davlat xaridlari sohasidagi shikoyatlarni ko‘rib chiqish bo‘yicha komissiyaga murojaat qilasiz (qonunning 78-moddasi). 79-moddaga ko‘ra komissiya:

• shikoyat kelib tushganidan keyin uch ish kuni ichida buyurtmachini xabardor qiladi,
• xarid tartib-taomilini jami o‘n ish kunigacha to‘xtatib turadi,
• shikoyat bo‘yicha yetti ish kuni ichida qaror chiqaradi.

Shikoyatni ko‘rib chiqish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Qonunda shikoyat berish muddati ko‘rsatilmagan, shuning uchun amaldagi tartibni lex.uz da tekshiring va buzilishni sezgan zahoti murojaat qiling. Shikoyatda aniq buzilishni, e’lon raqamini va dalilni (skrinshot, hujjat) ko‘rsating. Komissiya qaroridan norozi bo‘lsangiz, sudga murojaat qilish huquqi saqlanadi.

Shuningdek o‘qing:

• YaTT yoki o‘zini o‘zi band qilish: qaysi biri sizga mos?
• Soliq stavkalari 2026 va 2027-yilda kutilayotgan o‘zgarishlar
• QQS nima: stavka, kim to‘laydi va qanday hisoblanadi

Ko‘p beriladigan savollar

Davlat xaridlari elektron tizimi qanday ishlaydi?

Buyurtmachi xarid e’lonini operator maydonchasida joylaydi, e’lon va natijalar maxsus axborot portalida (xarid.uzex.uz) ko‘rinadi. Ishtirokchi ERI bilan kirib, ariza va narx taklifini elektron topshiradi. Usulga qarab tizim g‘olibni asosan eng past narx (auksion, elektron do‘kon) yoki ballar (tanlash, tender) bo‘yicha aniqlaydi, so‘ng shartnoma ham elektron imzolanadi.

Davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonun nimani belgilaydi?

2021-yil 22-apreldagi O‘RQ-684-son qonun xarid usullari va ularning qiymat chegaralari, ishtirokchilarga talablar, taklifni ta’minlash, yagona yetkazib beruvchilar va insofsiz ijrochilar reyestrlari, mahalliy ishlab chiqaruvchilarga imtiyoz va shikoyat tartibini belgilaydi. Amaldagi tahriri lex.uz da.

Tenderda qanday qatnashish mumkin?

YaTT yoki yuridik shaxs sifatida ERI oling, operator maydonchasida ro‘yxatdan o‘ting, hisobingizga zakalat summasini kiriting va e’londagi xarid hujjatlarini o‘qing. Talablarga mos hujjatlar va narx taklifini muddatidan oldin elektron yuboring. Tender 25 000 BHMdan (byudjet buyurtmachilarida 6 000 BHMdan) yuqori xaridlar uchun o‘tkaziladi. Kichikroq buyurtmalar uchun elektron do‘kon va auksiondan boshlash osonroq.